Adhyaya 29

Verse 1

श्रीकृष्णेन स्वस्य कुरुपाण्डेषु तुल्यवृत्तित्वकथनपूर्वकं कर्मणामवश्यानुष्ठेयत्वसमर्थनम् ।। 1 ।। तथा सञ्जयंप्रति दुर्योधनादिकृत्यनयस्मारणपूर्वकं स्वस्य सन्ध्यर्थं तत्रागमनकथनम् ।। 2 ।। तथा पाण्डवानां शमाशमान्यतरपक्षानुसारित्वकथनपूर्वकं धृतराष्ट्रंप्रति यथाभिलषितकरणकथनचोदनम् वासुदेव उवाच। अविनाशं सञ्जय पाण्डवाना- मिच्छाम्यहं भूतिमेषां प्रियं च। तथा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सूत समाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम् ।।

śrīkṛṣṇena svasya kurupāṇḍeṣu tulyavṛttitvakathanapūrvakaṃ karmaṇāmavaśyānuṣṭheyatvasamarthanam || 1 || tathā sañjayaṃprati duryodhanādikṛtyanayasmāraṇapūrvakaṃ svasya sandhyarthaṃ tatrāgamanakathanam || 2 || tathā pāṇḍavānāṃ śamāśamānyatarapakṣānusāritvakathanapūrvakaṃ dhṛtarāṣṭraṃprati yathābhilaṣitakaraṇakathanacodanam vāsudeva uvāca| avināśaṃ sañjaya pāṇḍavānā- micchāmyahaṃ bhūtimeṣāṃ priyaṃ ca| tathā rājño dhṛtarāṣṭrasya sūta samāśaṃse bahuputrasya vṛddhim ||

Verse 2

कामो हि मे सञ्जय नित्यमेव नान्यद्ब्रूयां तान्प्रति शाम्यतेति। राज्ञश्च हि प्रियमेतच्छृणोमि मन्ये चैतत्पाण्डवानां समक्षम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।।

kāmo hi me sañjaya nityameva nānyadbrūyāṃ tānprati śāmyateti| rājñaśca hi priyametacchṛṇomi manye caitatpāṇḍavānāṃ samakṣam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sañjayayānaparvaṇi ekonatriṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

सुदुष्करस्तत्र शमो हि नूनं प्रदर्शितः सञ्जय पाण्डवेन। यस्मिन्गृद्धो धृतराष्ट्रः सपुत्रः कस्मादेषां कलहो नावमूर्च्छेत् ।। शाम्यतेति वचनादन्यत्तान्प्रति न ब्रूयाम् । पाण्डवानां समक्षं राज्ञो युधिष्ठिराच्च एतदेव शृणोमि। अहं च एतन्मन्ये मानयामि ।। 2 ।।

suduṣkarastatra śamo hi nūnaṃ pradarśitaḥ sañjaya pāṇḍavena| yasmingṛddho dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ kasmādeṣāṃ kalaho nāvamūrcchet || śāmyateti vacanādanyattānprati na brūyām | pāṇḍavānāṃ samakṣaṃ rājño yudhiṣṭhirācca etadeva śṛṇomi| ahaṃ ca etanmanye mānayāmi || 2 ||

Verse 4

न त्वं धर्मं विचरं सञ्जयेह मत्तश्च जानामि युधिष्ठिराच्च अथो कस्मात्सज्जय पाण्डवस्य उत्साहिनः पूरयतः स्वकर्म ।। तत्र राज्ये निमित्ते। गृद्धः लिप्सावान् । एवं सति एषां कौरवाणां कस्माद्धेतोः कलहः नावमूर्च्छेत् ।। 3 ।।

na tvaṃ dharmaṃ vicaraṃ sañjayeha mattaśca jānāmi yudhiṣṭhirācca atho kasmātsajjaya pāṇḍavasya utsāhinaḥ pūrayataḥ svakarma || tatra rājye nimitte| gṛddhaḥ lipsāvān | evaṃ sati eṣāṃ kauravāṇāṃ kasmāddhetoḥ kalahaḥ nāvamūrcchet || 3 ||

Verse 5

यथाख्यातमावमतः कुटुम्बे पुरा कस्मान्साधुविलोपमात्थ। अस्मिन्विधौ वर्तमाने यथाव- दुच्चावचा मतयो ब्राह्मणानाम् ।। विचरं विचलितम्। पूरयतः पालयतः ।। 4 ।।

yathākhyātamāvamataḥ kuṭumbe purā kasmānsādhuvilopamāttha| asminvidhau vartamāne yathāva- duccāvacā matayo brāhmaṇānām || vicaraṃ vicalitam| pūrayataḥ pālayataḥ || 4 ||

Verse 6

कर्मणाऽऽहुः सिद्धिमेके परत्र हिन्वा कर्म विद्यया सिद्धिमेके। नाभुञ्जानो भक्ष्यभोज्यस्य तृप्ये- द्विद्वानपीह विहितं ब्राह्मणानाम् ।।

karmaṇā''huḥ siddhimeke paratra hinvā karma vidyayā siddhimeke| nābhuñjāno bhakṣyabhojyasya tṛpye- dvidvānapīha vihitaṃ brāhmaṇānām ||

Verse 7

या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म तासां फलं विद्यते नेतरासाम्। तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म पीत्वोदकं शाम्यति तृष्णयाऽऽर्तः ।।

yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsām| tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma pītvodakaṃ śāmyati tṛṣṇayā''rtaḥ ||

Verse 8

सोऽयं विधिर्विहितः कर्मणैव संवर्तते सञ्जय तत्र कर्म। तत्र योऽन्यत्कर्मणः साधु मन्ये- न्मोघं तस्यालपितं दुर्बलस्य ।।

so'yaṃ vidhirvihitaḥ karmaṇaiva saṃvartate sañjaya tatra karma| tatra yo'nyatkarmaṇaḥ sādhu manye- nmoghaṃ tasyālapitaṃ durbalasya ||

Verse 9

कर्मणाऽमी भान्ति देवाः परत्र कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा। अहोरात्रे विदधत्कर्मणैव अतन्द्रितो नित्यमुदेति सूर्यः ।।

karmaṇā'mī bhānti devāḥ paratra karmaṇaiveha plavate mātariśvā| ahorātre vidadhatkarmaṇaiva atandrito nityamudeti sūryaḥ ||

Verse 10

मासार्धमासानथ नक्षत्रयोगा- नतन्द्रितश्चन्द्रमाश्चाभ्युपैति। अतन्द्रितो दहते जातवेदाः समिद्ध्यमानः कर्म कुर्वन्प्रजाभ्यः ।।

māsārdhamāsānatha nakṣatrayogā- natandritaścandramāścābhyupaiti| atandrito dahate jātavedāḥ samiddhyamānaḥ karma kurvanprajābhyaḥ ||

Verse 11

अतन्द्रिता भारमिमं महान्तं बिभर्ति देवी पृथिवी वलेन। अतन्द्रिताः शीघ्रसपो वहन्ति सन्तर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः ।।

atandritā bhāramimaṃ mahāntaṃ bibharti devī pṛthivī valena| atandritāḥ śīghrasapo vahanti santarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ ||

Verse 12

अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः सन्नादयन्नन्तरिक्षं दिशश्च। अतन्द्रितो ब्रह्मचर्यं चचार श्रेष्ठत्वमिच्छन्बलभिद्देवतानाम् ।।

atandrito varṣati bhūritejāḥ sannādayannantarikṣaṃ diśaśca| atandrito brahmacaryaṃ cacāra śreṣṭhatvamicchanbalabhiddevatānām ||

Verse 13

हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि तेन शक्रः कर्मणा श्रैष्ठ्यमाप। सत्यं धर्मं पालयन्नप्रमत्तो दमं तितिक्षां समतां प्रियं च ।।

hitvā sukhaṃ manasaśca priyāṇi tena śakraḥ karmaṇā śraiṣṭhyamāpa| satyaṃ dharmaṃ pālayannapramatto damaṃ titikṣāṃ samatāṃ priyaṃ ca ||

Verse 14

एतानि सर्वाण्युपसेवमानो यो देवराज्यं मघवान्प्राप मुख्यम्। बृहस्पतिर्ब्रह्मचर्यं चचार समीहितः संशिमात्मा यथावत् ।।

etāni sarvāṇyupasevamāno yo devarājyaṃ maghavānprāpa mukhyam| bṛhaspatirbrahmacaryaṃ cacāra samīhitaḥ saṃśimātmā yathāvat ||

Verse 15

हित्वा सुख प्रतिरुध्येन्द्रियाणि तेन देवानामगमद्गौरवं सः। तथा नक्षत्राणि कर्मणाऽमुत्र भान्ति रुद्रादित्या वसवोऽथापि विश्वे ।।

hitvā sukha pratirudhyendriyāṇi tena devānāmagamadgauravaṃ saḥ| tathā nakṣatrāṇi karmaṇā'mutra bhānti rudrādityā vasavo'thāpi viśve ||

Verse 16

यमो राजा वैश्रवणः कुबेरो गन्धर्वयक्षाप्सरसश्च सूत। ब्रह्मविद्यां ब्रह्मचर्यं क्रियां च निपेवमाणा ऋषयोऽमुत्र भान्ति ।।

yamo rājā vaiśravaṇaḥ kubero gandharvayakṣāpsarasaśca sūta| brahmavidyāṃ brahmacaryaṃ kriyāṃ ca nipevamāṇā ṛṣayo'mutra bhānti ||

Verse 17

जानन्निमं सर्वलोकस्य धर्मं विप्रेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां च। स कस्मात्त्वं जानतां ज्ञानवान्सन् व्यायच्छसेक सञ्जय कौरवार्थे ।। यथाख्यातं प्रसिद्धिमनतिक्रम्य आवसतः अधितिष्टतः साधुविलोपं धर्मलोपं युधिष्ठिरे कस्माद्धेतोः आत्थ उक्तवान् त्वम्। अस्मिन्विधौ ।। 5 ।।

jānannimaṃ sarvalokasya dharmaṃ viprendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca| sa kasmāttvaṃ jānatāṃ jñānavānsan vyāyacchaseka sañjaya kauravārthe || yathākhyātaṃ prasiddhimanatikramya āvasataḥ adhitiṣṭataḥ sādhuvilopaṃ dharmalopaṃ yudhiṣṭhire kasmāddhetoḥ āttha uktavān tvam| asminvidhau || 5 ||

Verse 18

आम्नायेषु नित्यसंयोगमस्य तथाऽश्वमेधे राजसूये च विद्धि। संयुज्यते धनुपा वर्मणा च हस्त्यश्वाद्यै रथशस्त्रैश्च भूयः ।। व्यायच्छसे निग्रहं करोषि ।। 17 ।।

āmnāyeṣu nityasaṃyogamasya tathā'śvamedhe rājasūye ca viddhi| saṃyujyate dhanupā varmaṇā ca hastyaśvādyai rathaśastraiśca bhūyaḥ || vyāyacchase nigrahaṃ karoṣi || 17 ||

Verse 19

ते चेदिमे कौरवाणाम्रुपाय- मवगच्छेयुवधेनैव पार्थाः। धर्मत्राणं पुण्यमेषां कृतं स्या- दार्ये वृत्ते भीमसेनं निगृह्य ।। विद्या धर्मः शौर्यं च युधिष्ठिरे पुष्कलमस्तीति नायमन्येन शिक्षणीयो जेतुं वा शक्य इत्यर्थः ।। 18 ।।

te cedime kauravāṇāmrupāya- mavagaccheyuvadhenaiva pārthāḥ| dharmatrāṇaṃ puṇyameṣāṃ kṛtaṃ syā- dārye vṛtte bhīmasenaṃ nigṛhya || vidyā dharmaḥ śauryaṃ ca yudhiṣṭhire puṣkalamastīti nāyamanyena śikṣaṇīyo jetuṃ vā śakya ityarthaḥ || 18 ||

Verse 20

ते चेत्पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना आपद्येरन्दिष्टवशेन मृत्युम्। यथाशक्त्यापूरयन्तः स्वकर्म तदप्येषां निधनं स्यात्प्रशस्तम् ।।

te cetpitrye karmaṇi vartamānā āpadyerandiṣṭavaśena mṛtyum| yathāśaktyāpūrayantaḥ svakarma tadapyeṣāṃ nidhanaṃ syātpraśastam ||

Verse 21

उताहो त्वं मन्यसे शाम्यमेव राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम्। अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं तथैव ते वाचमिमां श्रृणोमि ।। कौरवाणां अवधेन उपायम्। राज्यप्राप्ताविति शेषः। एषां एतैः। भीमसेनं आर्ये वृत्ते अहिंसायां निगृह्य पुण्यमेव कृतं स्यात् ।। 19 ।।

utāho tvaṃ manyase śāmyameva rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantram| ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ tathaiva te vācamimāṃ śrṛṇomi || kauravāṇāṃ avadhena upāyam| rājyaprāptāviti śeṣaḥ| eṣāṃ etaiḥ| bhīmasenaṃ ārye vṛtte ahiṃsāyāṃ nigṛhya puṇyameva kṛtaṃ syāt || 19 ||

Verse 22

चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं संविभाग- मवेक्ष्य त्वं सञ्जय स्वं च कर्म। निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते।।

cāturvarṇyasya prathamaṃ saṃvibhāga- mavekṣya tvaṃ sañjaya svaṃ ca karma| niśamyātho pāṇḍavānāṃ ca karma praśaṃsa vā ninda vā yā matiste||

Verse 23

अधीयीत ब्राह्मणो वै यजेत दद्यादीयात्तीर्थमुख्यानि चैव। अध्याप्रयेद्याजयेच्चापि याज्यान् प्रतिग्रहान्वा विहितान्प्रतीच्छेत् ।।

adhīyīta brāhmaṇo vai yajeta dadyādīyāttīrthamukhyāni caiva| adhyāprayedyājayeccāpi yājyān pratigrahānvā vihitānpratīcchet ||

Verse 24

अधीयीत क्षत्रियोऽथो यजेत दद्याद्धनं न तु याचेत किंचित्। न याजयेन्न तु चाध्यापयीत एवं स्मृतः क्षत्रधर्मः पुराणः ।।

adhīyīta kṣatriyo'tho yajeta dadyāddhanaṃ na tu yāceta kiṃcit| na yājayenna tu cādhyāpayīta evaṃ smṛtaḥ kṣatradharmaḥ purāṇaḥ ||

Verse 25

तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तोऽथ दत्त्वा। यज्ञैदिष्ट्वा सर्ववेदानधीत्य दारान्कृवा पुण्यकृदावसेद्गृहान् ।।

tathā rājanyo rakṣaṇaṃ vai prajānāṃ kṛtvā dharmeṇāpramatto'tha dattvā| yajñaidiṣṭvā sarvavedānadhītya dārānkṛvā puṇyakṛdāvasedgṛhān ||

Verse 26

स धर्मात्मा धर्ममधीत्य पुण्यं यदृच्छया व्रजति ब्रह्मलोकम्। वैश्योऽधीत्य कृषिगोरक्षपण्यै- र्वित्तं चिन्वन्पालयन्नप्रमत्तः ।। शाम्यमेव शमः कार्यएवेति मन्यसे तर्हि धर्ममन्त्रं धर्मानुष्ठानं युद्धपक्षेऽस्ति उत अयुद्धपक्षे । तयोर्मध्ये यदेव वक्ष्यसि तथैव ते वाचं श्रृणोमि करिष्यामीत्यर्थः ।। 21 ।।

sa dharmātmā dharmamadhītya puṇyaṃ yadṛcchayā vrajati brahmalokam| vaiśyo'dhītya kṛṣigorakṣapaṇyai- rvittaṃ cinvanpālayannapramattaḥ || śāmyameva śamaḥ kāryaeveti manyase tarhi dharmamantraṃ dharmānuṣṭhānaṃ yuddhapakṣe'sti uta ayuddhapakṣe | tayormadhye yadeva vakṣyasi tathaiva te vācaṃ śrṛṇomi kariṣyāmītyarthaḥ || 21 ||

Verse 27

देवं स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः ।।

devaṃ smṛtaḥ śūdradharmaḥ purāṇaḥ ||

Verse 28

एतान्राजा पालयन्नप्रमत्तो नियोजयन्सर्ववर्णान्स्वधर्मे। अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु नाधार्मिकाननुरुध्येत कामात् ।।

etānrājā pālayannapramatto niyojayansarvavarṇānsvadharme| akāmātmā samavṛttiḥ prajāsu nādhārmikānanurudhyeta kāmāt ||

Verse 29

श्रेयांस्तस्माद्यदि विद्येत कश्चि- दभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः । स तं द्रष्टुमनुशिष्यन्प्रजानां न चैतद्बुध्येदिति तस्मिन्नसाधुः ।। सः क्षत्रियः अधीत्य प्राप्य ।। 26 ।।

śreyāṃstasmādyadi vidyeta kaści- dabhijñātaḥ sarvadharmopapannaḥ | sa taṃ draṣṭumanuśiṣyanprajānāṃ na caitadbudhyediti tasminnasādhuḥ || saḥ kṣatriyaḥ adhītya prāpya || 26 ||

Verse 30

उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च ।। तस्मात् राज्ञः श्रेयान् प्रशस्ततरः अभिज्ञातः ज्ञानतः धर्मतश्च यदि कश्चिदस्ति स तं युधिष्ठिरं प्रजानां कर्मणि षष्ठी। प्रजाः द्रष्टुं राज्यं प्राप्तुमित्यर्थः। अनुशिष्यन् अनुशासितुमिच्छत् एतन्मदुक्तं धर्मजातं युधिष्ठिरेऽस्तीति बुध्येत्। नच तस्मिन्नसाधुः युधिष्ठिरेऽसाधुरधर्मो न चास्तीत्यपि बुध्येत् ।। 29 ।।

utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuśca || tasmāt rājñaḥ śreyān praśastataraḥ abhijñātaḥ jñānataḥ dharmataśca yadi kaścidasti sa taṃ yudhiṣṭhiraṃ prajānāṃ karmaṇi ṣaṣṭhī| prajāḥ draṣṭuṃ rājyaṃ prāptumityarthaḥ| anuśiṣyan anuśāsitumicchat etanmaduktaṃ dharmajātaṃ yudhiṣṭhire'stīti budhyet| naca tasminnasādhuḥ yudhiṣṭhire'sādhuradharmo na cāstītyapi budhyet || 29 ||

Verse 31

तत्र पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते सोऽयं दोषः कुरुभिस्तीव्ररूपः । अधर्मज्ञैर्धर्ममबुध्यमानैः प्रादुर्भूतः सञ्जय साधु तन्न ।। परभूतौ परैश्वर्ये नूशंसश्चोरकल्पो राजा विधिप्रकोषात् दैवप्रातकूल्यात् गृद्ध्येत्। ततो हेतोः राज्ञां परस्परं युद्धं समभवत् । कर्म युद्धम्। वर्म कवचम्। शस्त्रं खङ्गादि धनुश्चेति।। 30 ।।

tatra puṇyaṃ dasyuvadhena labhyate so'yaṃ doṣaḥ kurubhistīvrarūpaḥ | adharmajñairdharmamabudhyamānaiḥ prādurbhūtaḥ sañjaya sādhu tanna || parabhūtau paraiśvarye nūśaṃsaścorakalpo rājā vidhiprakoṣāt daivaprātakūlyāt gṛddhyet| tato hetoḥ rājñāṃ parasparaṃ yuddhaṃ samabhavat | karma yuddham| varma kavacam| śastraṃ khaṅgādi dhanuśceti|| 30 ||

Verse 32

तत्र राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो धर्म्यं हरेत्पाण्डवानामकस्मात्। नावेक्षन्ते राजधर्मं पुराणं तदन्वयाः कुरवः सर्व एव ।। कुरुभिर्निमित्तभूतैरयं दोषः वञ्जनारूपः प्रादुर्भूतः ।। 31 ।।

tatra rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro dharmyaṃ haretpāṇḍavānāmakasmāt| nāvekṣante rājadharmaṃ purāṇaṃ tadanvayāḥ kuravaḥ sarva eva || kurubhirnimittabhūtairayaṃ doṣaḥ vañjanārūpaḥ prādurbhūtaḥ || 31 ||

Verse 33

स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यदृष्टः प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः । उभौ गर्ह्यौ भवतः सञ्जयैतौ किं वै पृथत्कं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे ।। धर्म्यं धर्मादागतं पित्र्यं राज्यम्। तदन्वयास्तदनुसारिणः ।। 32 ।।

steno haredyatra dhanaṃ hyadṛṣṭaḥ prasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ | ubhau garhyau bhavataḥ sañjayaitau kiṃ vai pṛthatkaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre || dharmyaṃ dharmādāgataṃ pitryaṃ rājyam| tadanvayāstadanusāriṇaḥ || 32 ||

Verse 34

सोऽयं लोभान्मन्यते धर्ममेतं यमिच्छति क्रोधवशानुगामी। भागः पुनः पाण्डवानां निविष्ट- स्तं नः कस्मादाददीरन्परे वै ।। पृथत्क्वं स्तेनादन्यत्वम् ।। 33 ।।

so'yaṃ lobhānmanyate dharmametaṃ yamicchati krodhavaśānugāmī| bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭa- staṃ naḥ kasmādādadīranpare vai || pṛthatkvaṃ stenādanyatvam || 33 ||

Verse 35

अस्मिन्पदे युध्यतां नो वधोऽपि श्लाघ्यः पित्र्यं पपराज्याद्विशिष्टम्। एतान्धर्मान्कौरवाणां पुराणा- नाचक्षीथाः सञ्जय राजमध्ये ।। एतं छलेन राज्यापहारम्। निविष्टः वनवासादूर्ध्वं राज्यं ग्राह्यमिति कौरवेषु न्यासरूपेण स्थितः तं भागं नः अस्माकं परे कस्मात् आददीरन् गृहीतवन्तः ।। 34 ।।

asminpade yudhyatāṃ no vadho'pi ślāghyaḥ pitryaṃ paparājyādviśiṣṭam| etāndharmānkauravāṇāṃ purāṇā- nācakṣīthāḥ sañjaya rājamadhye || etaṃ chalena rājyāpahāram| niviṣṭaḥ vanavāsādūrdhvaṃ rājyaṃ grāhyamiti kauraveṣu nyāsarūpeṇa sthitaḥ taṃ bhāgaṃ naḥ asmākaṃ pare kasmāt ādadīran gṛhītavantaḥ || 34 ||

Verse 36

एते मदान्मृत्युवशाभिपन्नाः समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः। इदं पुनः कर्म पापीय एव सभामध्ये पश्य वत्तं कुरूणाम् ।।

ete madānmṛtyuvaśābhipannāḥ samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ| idaṃ punaḥ karma pāpīya eva sabhāmadhye paśya vattaṃ kurūṇām ||

Verse 37

प्रियं भार्यां द्रौपदीं पाण्डवानां यशस्विनीं शीलवृत्तोपपन्नाम्। यदुपैक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्याः कामानिगेनोपरुद्धां व्रजन्तीम् ।। पदे पदनीये अवश्यग्राह्ये भागे निमित्ते ।। 35 ।।

priyaṃ bhāryāṃ draupadīṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinīṃ śīlavṛttopapannām| yadupaikṣanta kuravo bhīṣmamukhyāḥ kāmānigenoparuddhāṃ vrajantīm || pade padanīye avaśyagrāhye bhāge nimitte || 35 ||

Verse 38

तां चेत्तदा ते सकुमारवृद्धा अवारयिष्यन्कुरवः समेताः । मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यत् पुत्राणां च कृतमस्याभविष्यत् ।।

tāṃ cettadā te sakumāravṛddhā avārayiṣyankuravaḥ sametāḥ | mama priyaṃ dhṛtarāṣṭro'kariṣyat putrāṇāṃ ca kṛtamasyābhaviṣyat ||

Verse 39

दुःशासनः प्रतिलोम्यान्निनाय सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम्। सा तत्र नीता करुणं व्यपेक्ष्य नान्यं क्षत्तुर्नाथमवाप किंचित् ।। कामानुगेन रजसा। उपरुद्धां गृहकर्मतो निरुद्धाम् ।। 37 ।।

duḥśāsanaḥ pratilomyānnināya sabhāmadhye śvaśurāṇāṃ ca kṛṣṇām| sā tatra nītā karuṇaṃ vyapekṣya nānyaṃ kṣatturnāthamavāpa kiṃcit || kāmānugena rajasā| uparuddhāṃ gṛhakarmato niruddhām || 37 ||

Verse 40

कार्पण्यादेव सहितास्तत्र भूपा नाशक्नुवन्प्रतिवक्तुं सभायाम्। एकः क्षत्ता धर्म्यमर्थं ब्रुवाणो धर्मबुद्ध्या प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम् ।। प्रातिलोम्यात् अक्रमेण ।। 39 ।।

kārpaṇyādeva sahitāstatra bhūpā nāśaknuvanprativaktuṃ sabhāyām| ekaḥ kṣattā dharmyamarthaṃ bruvāṇo dharmabuddhyā pratyuvācālpabuddhim || prātilomyāt akrameṇa || 39 ||

Verse 41

अबुद्ध्वा त्वं धर्ममेतं सभाया- अथेच्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम् । कृष्णा त्वेतत्कर्म चकार शुद्धं सुदुष्करं तत्र सभां समेत्य ।। कार्पण्यात् दैन्यात् ।। 40 ।।

abuddhvā tvaṃ dharmametaṃ sabhāyā- athecchase pāṇḍavasyopadeṣṭum | kṛṣṇā tvetatkarma cakāra śuddhaṃ suduṣkaraṃ tatra sabhāṃ sametya || kārpaṇyāt dainyāt || 40 ||

Verse 42

येन कृच्छ्रात्पाण्डवानुज्जहार तथाऽऽत्मानं नौरिव सागरौघात्। यत्राब्रवीत्सूतपुत्रः सभायां कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपे ।।

yena kṛcchrātpāṇḍavānujjahāra tathā''tmānaṃ nauriva sāgaraughāt| yatrābravītsūtaputraḥ sabhāyāṃ kṛṣṇāṃ sthitāṃ śvaśurāṇāṃ samīpe ||

Verse 43

न ते गतिर्विद्यते याज्ञसेनि प्रपद्येथा धार्तराष्ट्रस्य वेश्म। पराजितास्ते पतयो न सन्ति पतिं चान्यं भामिनि त्वं वृणीष्व ।।

na te gatirvidyate yājñaseni prapadyethā dhārtarāṣṭrasya veśma| parājitāste patayo na santi patiṃ cānyaṃ bhāmini tvaṃ vṛṇīṣva ||

Verse 44

यो बीभत्सोर्हृदये प्रोत आसी- दस्थि छिन्दन्मर्मघाती सुघोरः । कर्णाच्छरो वाङ्भयस्तिग्मतेजाः प्रतिष्ठितो हृदये फाल्गुनस्य ।।

yo bībhatsorhṛdaye prota āsī- dasthi chindanmarmaghātī sughoraḥ | karṇāccharo vāṅbhayastigmatejāḥ pratiṣṭhito hṛdaye phālgunasya ||

Verse 45

कृष्णाजिनानि परिधित्समानान् दुःशासनः कटुकान्यभ्यभाषत्। एते सर्वे षण्डतिला विनष्टाः क्षयं गता नरकं दीर्घकालम् ।।

kṛṣṇājināni paridhitsamānān duḥśāsanaḥ kaṭukānyabhyabhāṣat| ete sarve ṣaṇḍatilā vinaṣṭāḥ kṣayaṃ gatā narakaṃ dīrghakālam ||

Verse 46

द्यूते वाक्यं गर्ह्यमेवं यथोक्तम् ।।

dyūte vākyaṃ garhyamevaṃ yathoktam ||

Verse 47

स्वयं त्वहं प्रार्थये तत्र गन्तुं समाधातुं कार्यमेतद्विपन्नम् । जानासि त्वं धार्तराष्ट्रस्य मोहं दुरात्मनः पापवशानुगस्य ।। पाण्डवस्य धर्मं उपदेष्टुं इच्छसे ।। 41 ।।

svayaṃ tvahaṃ prārthaye tatra gantuṃ samādhātuṃ kāryametadvipannam | jānāsi tvaṃ dhārtarāṣṭrasya mohaṃ durātmanaḥ pāpavaśānugasya || pāṇḍavasya dharmaṃ upadeṣṭuṃ icchase || 41 ||

Verse 48

अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं शमं कुरूणामपि चेच्छकेयम्। पुण्यं च मे स्याच्चरितं महोदयं मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात् ।। विपन्नं नष्टं समाधातं समीकर्तुम् ।। 47 ।।

ahāpayitvā yadi pāṇḍavārthaṃ śamaṃ kurūṇāmapi cecchakeyam| puṇyaṃ ca me syāccaritaṃ mahodayaṃ mucyeraṃśca kuravo mṛtyupāśāt || vipannaṃ naṣṭaṃ samādhātaṃ samīkartum || 47 ||

Verse 49

अपि मे वाचं भाषमाणस्य काव्यां धर्मारामामर्थवतीमहिंस्राम् । अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः समक्षं मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ।। शकेयं शक्तश्चेत्स्याम् ।। 48 ।।

api me vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ dharmārāmāmarthavatīmahiṃsrām | avekṣerandhārtarāṣṭrāḥ samakṣaṃ māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ || śakeyaṃ śaktaścetsyām || 48 ||

Verse 50

अतोऽन्यथा रथिना फाल्गुनेन भीमेन चैवाहवदंशितेन। बलोत्सिक्तान्धार्तराष्ट्रांश्च विद्धि प्रदह्यमानान्कर्मणा स्वेन पापान् ।।

ato'nyathā rathinā phālgunena bhīmena caivāhavadaṃśitena| balotsiktāndhārtarāṣṭrāṃśca viddhi pradahyamānānkarmaṇā svena pāpān ||

Verse 51

पराजितान्पाण्डवेयांस्तु वाचो रौद्रा रूक्षा भाषते धार्तराष्ट्रः । गदाहस्तो भीमसेनोऽप्रमत्तो दुर्योधनं स्मारयिता हि काले ।। काव्यां शोक्रीम् ।। 49 ।।

parājitānpāṇḍaveyāṃstu vāco raudrā rūkṣā bhāṣate dhārtarāṣṭraḥ | gadāhasto bhīmaseno'pramatto duryodhanaṃ smārayitā hi kāle || kāvyāṃ śokrīm || 49 ||

Verse 52

सुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः । दुःशासनः पुष्कफले समृद्धे मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी ।।

suyodhano manyumayo mahādrumaḥ skandhaḥ karṇaḥ śakunistasya śākhāḥ | duḥśāsanaḥ puṣkaphale samṛddhe mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'manīṣī ||

Verse 53

युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः । माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे मूलं त्वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ।। रौद्राः मर्मच्छिदः। रूक्षाः निःस्नेहाः। भाषते द्यूतावसानेऽभाषत ।। 51 ।।

yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ skandho'rjuno bhīmaseno'sya śākhāḥ | mādrīputrau puṣpaphale samṛddhe mūlaṃ tvahaṃ brahma ca brāhmaṇāśca || raudrāḥ marmacchidaḥ| rūkṣāḥ niḥsnehāḥ| bhāṣate dyūtāvasāne'bhāṣata || 51 ||

Verse 54

वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रः सिंहा वने सञ्जय पाण्डवेयाः। सिंहाभिगुप्तं न वनं विनश्येत् सिंहो न नश्येत वनाभिगुप्तः ।।

vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ siṃhā vane sañjaya pāṇḍaveyāḥ| siṃhābhiguptaṃ na vanaṃ vinaśyet siṃho na naśyeta vanābhiguptaḥ ||

Verse 55

निर्वनो वध्यते सिंहो निःसिंहं वध्यते वनम्। तस्मात्सिंहो वनं रक्षेद्वनं सिंहं च पालयेत् ।।

nirvano vadhyate siṃho niḥsiṃhaṃ vadhyate vanam| tasmātsiṃho vanaṃ rakṣedvanaṃ siṃhaṃ ca pālayet ||

Verse 56

वनं राजा धृतराष्ट्रः वने व्याघ्राश्च पाण्डवाः। मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं व्याघ्रा नेशुर्वनं विना।।

vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ vane vyāghrāśca pāṇḍavāḥ| mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ vyāghrā neśurvanaṃ vinā||

Verse 57

निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम्। तस्माद्व्याघ्रो वनं रक्षेद्वयं व्याघ्रं च पालयेत् ।।

nirvano vadhyate vyāghro nirvyāghraṃ chidyate vanam| tasmādvyāghro vanaṃ rakṣedvayaṃ vyāghraṃ ca pālayet ||

Verse 58

लताधर्मा धार्तराष्ट्राः सालाः सञ्जय पाण्डवाः। न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ।।

latādharmā dhārtarāṣṭrāḥ sālāḥ sañjaya pāṇḍavāḥ| na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā ||

Verse 59

स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिन्दमाः। यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत्करोतु नराधिपः ।।

sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhumarindamāḥ| yatkṛtyaṃ dhṛtarāṣṭrasya tatkarotu narādhipaḥ ||

Verse 60

स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः। योधाः समर्थास्तद्विद्वन्नाचक्षीथा यथातथम् ।।

sthitāḥ śame mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ| yodhāḥ samarthāstadvidvannācakṣīthā yathātatham ||