Adhyaya 5

Verse 1

पाण्डवैरिन्द्रसेनादीन्प्रति द्वारकादिगमनचोदना ।। 1 ।। पाण्डवान्प्रति धौम्येन राजगृहवासप्रकारानुशासनम् ।। 2 ।। युधिष्टिर उवाच। कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि चरिष्यथ। मम चापि यथा बुद्धिरुचिता हि विनिश्चयात् ।।

pāṇḍavairindrasenādīnprati dvārakādigamanacodanā || 1 || pāṇḍavānprati dhaumyena rājagṛhavāsaprakārānuśāsanam || 2 || yudhiṣṭira uvāca| karmāṇyuktāni yuṣmābhiryāni tāni cariṣyatha| mama cāpi yathā buddhirucitā hi viniścayāt ||

Verse 2

पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु। सूतपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने ।।

purohito'yamasmākamagnihotrāṇi rakṣatu| sūtapaurogavaiḥ sārdhaṃ drupadasya niveśane ||

Verse 3

इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान् । यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः ।।

indrasenamukhāśceme rathānādāya kevalān | yāntu dvāravatīṃ śīghramiti me vartate matiḥ ||

Verse 4

इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वाश्च परिचारिका । पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूतपौरोगवैः सह ।।

imāśca nāryo draupadyāḥ sarvāśca paricārikā | pāñcālāneva gacchantu sūtapaurogavaiḥ saha ||

Verse 5

सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः । अर्धरात्रे महात्मानो भिक्षादान्ब्राह्मणानपि। गता ह्यस्मानपाहाय सर्वे द्वैतवनादिति ।।

sarvairapi ca vaktavyaṃ na prājñāyanta pāṇḍavāḥ | ardharātre mahātmāno bhikṣādānbrāhmaṇānapi| gatā hyasmānapāhāya sarve dvaitavanāditi ||

Verse 6

वैशंपायन उवाच। एवं तेऽन्योन्यमामन्त्र्य कर्माण्युक्त्वा पृथक्पृथक्। धौम्यमामन्त्रयामासुः स च तान्मन्त्रमब्रवीत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ te'nyonyamāmantrya karmāṇyuktvā pṛthakpṛthak| dhaumyamāmantrayāmāsuḥ sa ca tānmantramabravīt ||

Verse 7

तानन्वशात्स धर्मात्मा सर्वधर्मविशेषवित् । धौम्यः पुरोहितो राजन्पाण्डवान्पुरुषर्षभान् ।।

tānanvaśātsa dharmātmā sarvadharmaviśeṣavit | dhaumyaḥ purohito rājanpāṇḍavānpuruṣarṣabhān ||

Verse 8

धौम्य उवाच। विदितं वै यथा सर्वं लोके वृत्तमिदं नृप। विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः ।।

dhaumya uvāca| viditaṃ vai yathā sarvaṃ loke vṛttamidaṃ nṛpa| vidite cāpi vaktavyaṃ suhṛdbhiranurāgataḥ ||

Verse 9

अतोऽहमभिवक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत। हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः। यथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रोष्य न रिष्यति ।।

ato'hamabhivakṣyāmi hetumātraṃ nibodhata| hantemāṃ rājavasatiṃ rājaputrā bravīmi vaḥ| yathā rājakulaṃ prāpya caranproṣya na riṣyati ||

Verse 10

दुर्वासमेव कौरव्य जातेन कुरुवेश्मनि । अमानितेन मानार्ह गूढेन परिवत्सरम् ।।

durvāsameva kauravya jātena kuruveśmani | amānitena mānārha gūḍhena parivatsaram ||

Verse 11

दिष्टद्वारो लभेद्द्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वसेत्। न चानुशिष्याद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन ।।

diṣṭadvāro labheddraṣṭuṃ rājasveṣu na viśvaset| na cānuśiṣyādrājānamapṛcchantaṃ kadācana ||

Verse 12

तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयेत् ।।

tūṣṇīṃ tvenamupāsīta kāle samabhipūjayet ||

Verse 13

असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः। तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा ।।

asūyanti hi rājāno janānanṛtavādinaḥ| tathaiva cāvamanyante mantriṇaṃ vādinaṃ mṛṣā ||

Verse 14

विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि। एवं विचरतो राज्ञि न क्षतिर्जायते क्वचित् ।।

vidite cāsya kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi| evaṃ vicarato rājñi na kṣatirjāyate kvacit ||

Verse 15

पाण्डवाग्निरयं लोके सर्वशस्त्रमयो महान । भर्ता गोप्ता च भूतानां राजा पुरुषविग्रहः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः ।। 5 ।।

pāṇḍavāgnirayaṃ loke sarvaśastramayo mahāna | bhartā goptā ca bhūtānāṃ rājā puruṣavigrahaḥ || || iti śrīmanmahābhārate virāṭaparvaṇi pāṇḍavapraveśaparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||

Verse 16

सर्वात्मना वर्तमानं यथा दोषो न संस्पृशेत् । राजानमुपतिष्ठन्तं तस्य वृत्तं निबोधत ।।

sarvātmanā vartamānaṃ yathā doṣo na saṃspṛśet | rājānamupatiṣṭhantaṃ tasya vṛttaṃ nibodhata ||

Verse 17

क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् । नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन ।।

kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam | nāvamanyeta medhāvī kṛśānapi kadācana ||

Verse 18

एतत्रयं च पुरुषं निर्दहेदवमानितम्। राजा तस्माद्बुधैर्नित्यं पूजनीयः प्रयत्नतः ।।

etatrayaṃ ca puruṣaṃ nirdahedavamānitam| rājā tasmādbudhairnityaṃ pūjanīyaḥ prayatnataḥ ||

Verse 19

नातिवर्तेत मर्यादां पुरुषो राजसंमतः। व्यवहारं पुनर्लोके मर्यादां पण्डिता विदुः ।।

nātivarteta maryādāṃ puruṣo rājasaṃmataḥ| vyavahāraṃ punarloke maryādāṃ paṇḍitā viduḥ ||

Verse 20

न हि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिन्दम। समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति पराधिपाः ।।

na hi putraṃ na naptāraṃ na bhrātaramarindama| samatikrāntamaryādaṃ pūjayanti parādhipāḥ ||

Verse 21

गच्छन्नपि परां भूतिं भूमिपालनियोजितः। जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन् ।।

gacchannapi parāṃ bhūtiṃ bhūmipālaniyojitaḥ| jātyandha iva manyeta maryādāmanucintayan ||

Verse 22

धृष्टो द्वारं सदा पश्यन्न च राजसु विश्वसेत् । तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिलषेत्परः ।।

dhṛṣṭo dvāraṃ sadā paśyanna ca rājasu viśvaset | tadevāsanamanvicchedyatra nābhilaṣetparaḥ ||

Verse 23

यत्रोपविष्टः संकल्पं नोपहन्याद्बलीयसः । तदासनं राजकुले ईप्सेत पुरुषो वसन् ।।

yatropaviṣṭaḥ saṃkalpaṃ nopahanyādbalīyasaḥ | tadāsanaṃ rājakule īpseta puruṣo vasan ||

Verse 24

यथैनं यत्र चासीनं शङ्कयेद्दुष्टचरिणम् । न तत्रोपविशेज्जातु यो राजवसतिं वसेत् ।।

yathainaṃ yatra cāsīnaṃ śaṅkayedduṣṭacariṇam | na tatropaviśejjātu yo rājavasatiṃ vaset ||

Verse 25

स्वभूमौ काममासीत तिष्ठेद्वा राजसन्निधौ। न त्वेवासनमन्यस्य प्रार्थयेत कदाचन ।।

svabhūmau kāmamāsīta tiṣṭhedvā rājasannidhau| na tvevāsanamanyasya prārthayeta kadācana ||

Verse 26

परासनगतं ह्येनं परस्य परिचारकाः । परिषद्यपकर्षेयुः परिहास्येत शत्रुभिः ।।

parāsanagataṃ hyenaṃ parasya paricārakāḥ | pariṣadyapakarṣeyuḥ parihāsyeta śatrubhiḥ ||

Verse 27

नित्यं विप्रतिषिद्धं तत्पुरस्तादासनं मतम् । अर्थार्थं हि यदा भृत्यो राजानमुपतिष्ठते ।।

nityaṃ vipratiṣiddhaṃ tatpurastādāsanaṃ matam | arthārthaṃ hi yadā bhṛtyo rājānamupatiṣṭhate ||

Verse 28

दक्षिणं वाऽथ वामं वा भागमाश्रित्य पण्डितः। तिष्ठेद्विनीतवद्राजन्न पुरस्तान्न पृष्ठतः। राक्षिणामात्तशस्त्राणां पश्चात्स्थानं विधीयते ।।

dakṣiṇaṃ vā'tha vāmaṃ vā bhāgamāśritya paṇḍitaḥ| tiṣṭhedvinītavadrājanna purastānna pṛṣṭhataḥ| rākṣiṇāmāttaśastrāṇāṃ paścātsthānaṃ vidhīyate ||

Verse 29

मातृगोत्रे स्वगोत्रे वा नाम्ना शीलेन वा पुनः । संग्रहार्थं मनुष्याणां नित्यमाभाषिता भवेत् ।।

mātṛgotre svagotre vā nāmnā śīlena vā punaḥ | saṃgrahārthaṃ manuṣyāṇāṃ nityamābhāṣitā bhavet ||

Verse 30

पूज्यमानोपि यो राज्ञा नरो न प्रतिपूजयेत्। नैनमाराधयेज्जातु शास्ता शिष्यानिवालसान् ।।

pūjyamānopi yo rājñā naro na pratipūjayet| nainamārādhayejjātu śāstā śiṣyānivālasān ||

Verse 31

नास्य युग्यं न पर्यङ्कं नासनं न रथं तथा। आरोहेत्संमतोऽस्मीति यो राजवसतिं वसेत् ।।

nāsya yugyaṃ na paryaṅkaṃ nāsanaṃ na rathaṃ tathā| ārohetsaṃmato'smīti yo rājavasatiṃ vaset ||

Verse 32

यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्क्रियमाणमनुस्मरन् । उत्थाने नित्यसंकल्पो निस्तन्द्रीः संघतात्मवान् ।।

yo vai gṛhebhyaḥ pravasankriyamāṇamanusmaran | utthāne nityasaṃkalpo nistandrīḥ saṃghatātmavān ||

Verse 33

परीतः क्षुत्पिपासाभ्यां विहाय परिदेवनम् । दुःखेन सुखमन्विच्छेद्यो राजवसतिं वसेत् ।।

parītaḥ kṣutpipāsābhyāṃ vihāya paridevanam | duḥkhena sukhamanvicchedyo rājavasatiṃ vaset ||

Verse 34

करिष्याम्यहमित्येव यः स राजसु सिध्यति ।।

kariṣyāmyahamityeva yaḥ sa rājasu sidhyati ||

Verse 35

उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा । आदिष्टो न विकल्पेत यः स राजसु सिद्ध्यति ।।

uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā | ādiṣṭo na vikalpeta yaḥ sa rājasu siddhyati ||

Verse 36

नैव प्राप्तोऽवमन्येत सदाऽमात्यो विशारदः । मानं प्राप्तो न हृष्येत न व्यथेच्च विमानितः । ऋदुर्मृदुः सत्यवादो यः स राजसु सिद्ध्यति ।।

naiva prāpto'vamanyeta sadā'mātyo viśāradaḥ | mānaṃ prāpto na hṛṣyeta na vyathecca vimānitaḥ | ṛdurmṛduḥ satyavādo yaḥ sa rājasu siddhyati ||

Verse 37

नैव लाभाद्धर्षमियान्न व्यथेच्च विमानितः। समः पूर्णतुलेव स्याद्यो राजवसतिं वसेत् ।।

naiva lābhāddharṣamiyānna vyathecca vimānitaḥ| samaḥ pūrṇatuleva syādyo rājavasatiṃ vaset ||

Verse 38

अल्पेच्छो धृतिमान्राजञ्छायेवानुगतः सदा। दक्षः प्रदक्षिणो धीरः स राजवसतिं वसेत् ।।

alpeccho dhṛtimānrājañchāyevānugataḥ sadā| dakṣaḥ pradakṣiṇo dhīraḥ sa rājavasatiṃ vaset ||

Verse 39

इतिहासपुराणज्ञः कुशलः सत्कथासु च। वदान्यः सत्यवाक्वापि यो राजवसतिं वसेत् ।।

itihāsapurāṇajñaḥ kuśalaḥ satkathāsu ca| vadānyaḥ satyavākvāpi yo rājavasatiṃ vaset ||

Verse 40

न मिथो भाषितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् । यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं नो वदेच्च तम् ।।

na mitho bhāṣitaṃ rājño manuṣyeṣu prakāśayet | yaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ no vadecca tam ||

Verse 41

नैषां कर्मसु संयुक्तो धनं किंचिदुपस्पृशेत्। प्राप्नुयादाददानो वा बन्धं वा वधमेव वा ।।

naiṣāṃ karmasu saṃyukto dhanaṃ kiṃcidupaspṛśet| prāpnuyādādadāno vā bandhaṃ vā vadhameva vā ||

Verse 42

हुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चोभयोः । अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति ।।

hulyopasthitayoḥ paśya mama cānyasya cobhayoḥ | anyaṃ puṣṇāti maddhīnamiti dhīro na muhyati ||

Verse 43

श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणिकर्मणि । पापीयांसं प्रकुर्वीरञ्शीलमेषां तथाविधम् ।।

śreyāṃsaṃ hi parityajya vaidyaṃ karmaṇikarmaṇi | pāpīyāṃsaṃ prakurvīrañśīlameṣāṃ tathāvidham ||

Verse 44

नैषां दारेषु कुर्वीत प्राज्ञो मैत्रीं कथंचन । रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत् ।।

naiṣāṃ dāreṣu kurvīta prājño maitrīṃ kathaṃcana | rakṣaṇaṃ tu na seveta yo rājavasatiṃ vaset ||

Verse 45

यदा ह्यभिसमीक्षेत प्रेष्यं स्त्रीभिः समागतम् । बुद्धिः परिभवेत्तस्य राजा शङ्केत वा पुनः ।।

yadā hyabhisamīkṣeta preṣyaṃ strībhiḥ samāgatam | buddhiḥ paribhavettasya rājā śaṅketa vā punaḥ ||

Verse 46

शङ्कितस्य पुनः स्त्रीषु कस्य भृत्यस्य भूमिपः। जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो बलात्कृतः ।।

śaṅkitasya punaḥ strīṣu kasya bhṛtyasya bhūmipaḥ| jīvitaṃ sādhu manyeta prakṛtistho balātkṛtaḥ ||

Verse 47

हर्षवस्तुषु चाप्यत्र वर्तमानेषु केषु चित्। नातिगाढं प्रहृष्येत तान्येवास्यानुपूजयेत् ।। 47 ।।

harṣavastuṣu cāpyatra vartamāneṣu keṣu cit| nātigāḍhaṃ prahṛṣyeta tānyevāsyānupūjayet || 47 ||

Verse 48

हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम् । तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः ।।

harṣāddhi mandaḥ puruṣaḥ svairaṃ kurvīta vaikṛtam | tadasyāntaḥpure vṛttamīkṣāṃ kurvīta bhūmipaḥ ||

Verse 49

अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीबाश्च सर्वतः । वर्तमानं यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम् ।।

antaḥpuragataṃ hyenaṃ striyaḥ klībāśca sarvataḥ | vartamānaṃ yathāvacca kutsayeyurasaṃśayam ||

Verse 50

तस्माद्गम्भीरमात्मानं कृत्वा हर्षं नियम्य च। नित्यमन्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेद्बहिः ।।

tasmādgambhīramātmānaṃ kṛtvā harṣaṃ niyamya ca| nityamantaḥpure rājño na vṛttaṃ kīrtayedbahiḥ ||

Verse 51

यथा हि सुमहामन्त्रो भिद्यमानो हरेत्सुखम्। एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयमाणं बहिर्भवेत् ।।

yathā hi sumahāmantro bhidyamāno haretsukham| evamantaḥpure vṛttaṃ śrūyamāṇaṃ bahirbhavet ||

Verse 52

या तु वृत्तिरबाह्यानां बाह्यानामपि केवलम्। उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम् ।।

yā tu vṛttirabāhyānāṃ bāhyānāmapi kevalam| ubhayeṣāṃ samastānāṃ śṛṇu rājopajīvinām ||

Verse 53

न स्त्रियो जातु मन्येत बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा । अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृजेद्धि सुमहद्भयम् ।।

na striyo jātu manyeta bāhye vābhyantare'pi vā | anujīvināṃ narendrastu sṛjeddhi sumahadbhayam ||

Verse 54

मत्वाऽस्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत्। अराजा राजयोग्यानि नोपयुञ्जीत पण्डितः ।।

matvā'sya priyamātmānaṃ rājaratnāni rājavat| arājā rājayogyāni nopayuñjīta paṇḍitaḥ ||

Verse 55

अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत्। भुञ्जानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम् ।।

arājānaṃ hi ratnāni rājakāntāni rājavat| bhuñjānaṃ taṃ naraṃ rājā na titikṣeta jīvitam ||

Verse 56

तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता । तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत् ।।

tasmādavyaktabhogena bhoktavyaṃ bhūtimicchatā | tulyabhogaṃ hi rājā tu bhṛtyaṃ kopena yojayet ||

Verse 57

न चापत्येन संप्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित् । अधिक्षिप्तमनर्थं च द्वेष्यं च परिवर्जयेत् ।।

na cāpatyena saṃprītiṃ rājñaḥ kurvīta kenacit | adhikṣiptamanarthaṃ ca dveṣyaṃ ca parivarjayet ||

Verse 58

एतां हि सेवमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम्। द्विधा विच्छिद्यते मूलं राजमूलोपसेविनः ।।

etāṃ hi sevamānasya narasīmāṃ caturvidhām| dvidhā vicchidyate mūlaṃ rājamūlopasevinaḥ ||

Verse 59

एतैस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमैः । तथा कुर्वीत संसर्गं न विरोधं कथंचन ।।

etaistu viparītā yā narasīmā narādhamaiḥ | tathā kurvīta saṃsargaṃ na virodhaṃ kathaṃcana ||

Verse 60

बन्धुभिश्च नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः । साधु मन्येत संसर्गं न विरोधं कथंचन ।।

bandhubhiśca narendrasya balavadbhiśca mānavaiḥ | sādhu manyeta saṃsargaṃ na virodhaṃ kathaṃcana ||

Verse 61

ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुद्धस्याल्पतेजसः । प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम् ।। पाण्डवाग्निरिति पाण्डवेति छेदः। राजा पुरुषविग्रहोऽग्निरित्यन्वयः ।। 15 ।।

tābhyāṃ tu narasīmābhyāṃ viruddhasyālpatejasaḥ | prathamaṃ chidyate mūlaṃ dvitīyaṃ jāyate bhayam || pāṇḍavāgniriti pāṇḍaveti chedaḥ| rājā puruṣavigraho'gnirityanvayaḥ || 15 ||

Verse 62

उद्धतानां च यो वेषः कुहकानां च यो भवेत् । राजवेषं च विस्पष्टं सेवमानो न वर्धते। इतराभ्यां तु वेषाभ्यां परिहास्येत बान्धवैः ।।

uddhatānāṃ ca yo veṣaḥ kuhakānāṃ ca yo bhavet | rājaveṣaṃ ca vispaṣṭaṃ sevamāno na vardhate| itarābhyāṃ tu veṣābhyāṃ parihāsyeta bāndhavaiḥ ||

Verse 63

अपुंभिश्चैव पुंभिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिर्नरैः । शक्ये सति न संभाषां जातु कुर्वीत कर्हिचित् ।।

apuṃbhiścaiva puṃbhiśca strībhiḥ strīdarśibhirnaraiḥ | śakye sati na saṃbhāṣāṃ jātu kurvīta karhicit ||

Verse 64

प्रतिसंभाषमाणो हि त्रिभिरेतैरचेतनः। श्येनः पेशीमिवादत्ते पुरुषो भूतिमात्मनः ।।

pratisaṃbhāṣamāṇo hi tribhiretairacetanaḥ| śyenaḥ peśīmivādatte puruṣo bhūtimātmanaḥ ||

Verse 65

ये च राज्ञाऽभिसत्कारं लभेरन्कारणादिव। तैश्च सामन्तदूतैश्च न संसज्येत कर्हिचित् ।।

ye ca rājñā'bhisatkāraṃ labherankāraṇādiva| taiśca sāmantadūtaiśca na saṃsajyeta karhicit ||

Verse 66

न चान्याचरितां भूमिमसंदिष्टो महीपतेः। उपसेवेत मेधावी यो राजवसतिं वसेत् ।।

na cānyācaritāṃ bhūmimasaṃdiṣṭo mahīpateḥ| upaseveta medhāvī yo rājavasatiṃ vaset ||

Verse 67

न च संदर्शने राज्ञां प्रबन्धमभिसंजपेत् । अपि चैतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् ।।

na ca saṃdarśane rājñāṃ prabandhamabhisaṃjapet | api caitaddaridrāṇāṃ vyalīkasthānamuttamam ||

Verse 68

अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता। अनुजीवी तथायुक्तां निध्यायन्दुष्यते च सः ।।

arthakāmā ca yā nārī rājānaṃ syādupasthitā| anujīvī tathāyuktāṃ nidhyāyanduṣyate ca saḥ ||

Verse 69

तस्मान्नारीं न निध्यायेत्तथायुक्तां विचक्षणः। तथा क्षुतं च वातं च निष्ठीवं चाचरेच्छनैः ।।

tasmānnārīṃ na nidhyāyettathāyuktāṃ vicakṣaṇaḥ| tathā kṣutaṃ ca vātaṃ ca niṣṭhīvaṃ cācarecchanaiḥ ||

Verse 70

न नर्मसु हसेज्जातु मूढवृत्तिर्हि सा स्मृता । स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयीत प्रसादजम् ।।

na narmasu hasejjātu mūḍhavṛttirhi sā smṛtā | smitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayīta prasādajam ||

Verse 71

न चाक्षौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत्। न च तिर्यगवेक्षेत चक्षुर्भ्यां सम्यगाचरेत् ।।

na cākṣau na bhujau jātu na ca vākyaṃ samākṣipet| na ca tiryagavekṣeta cakṣurbhyāṃ samyagācaret ||

Verse 72

भ्रुकुटिं च न कुर्वीत न चाङ्गुष्ठैर्लिखेन्महीम्। न च गाढं विजृम्भेत जातु राज्ञः समीपतः ।।

bhrukuṭiṃ ca na kurvīta na cāṅguṣṭhairlikhenmahīm| na ca gāḍhaṃ vijṛmbheta jātu rājñaḥ samīpataḥ ||

Verse 73

न प्रशंसेन्ना चासूयेत्प्रियेषु च हितेषु च । स्तूयमानेषु वा तत्र दूष्यमानेषु वा पुनः ।।

na praśaṃsennā cāsūyetpriyeṣu ca hiteṣu ca | stūyamāneṣu vā tatra dūṣyamāneṣu vā punaḥ ||

Verse 74

अथ संदृश्यमानेषु प्रियेषु च हितेषु च। श्रूयमाणेषु वाक्येषु वर्णयेदमृतं यथा ।।

atha saṃdṛśyamāneṣu priyeṣu ca hiteṣu ca| śrūyamāṇeṣu vākyeṣu varṇayedamṛtaṃ yathā ||

Verse 75

न राज्ञः प्रतिकूलानि सेवमानः सुखी भवेत्। पुत्रो वा यदि वा भ्राता यद्यप्यात्मसमो भवेत् ।।

na rājñaḥ pratikūlāni sevamānaḥ sukhī bhavet| putro vā yadi vā bhrātā yadyapyātmasamo bhavet ||

Verse 76

अप्रमत्तो हि राजानं रञ्जयेच्छीलसंपदा। उत्थानेन तु मेधावी शौचेन विविधेन च ।।

apramatto hi rājānaṃ rañjayecchīlasaṃpadā| utthānena tu medhāvī śaucena vividhena ca ||

Verse 77

स्नानं हि वस्त्रशुद्धिश्च शारीरं शौचमुच्यते। असक्तिः प्राकृतार्थेषु द्वितीयं शौचमुच्यते ।।

snānaṃ hi vastraśuddhiśca śārīraṃ śaucamucyate| asaktiḥ prākṛtārtheṣu dvitīyaṃ śaucamucyate ||

Verse 78

राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः । य एतैः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ।।

rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ | ya etaiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumarhati ||

Verse 79

तस्माद्भक्त्या च युक्तः सन्सत्यवादी जितेन्द्रियः । मेधावी धृतिमान्प्राज्ञः संश्रयीत महीपतिम् ।।

tasmādbhaktyā ca yuktaḥ sansatyavādī jitendriyaḥ | medhāvī dhṛtimānprājñaḥ saṃśrayīta mahīpatim ||

Verse 80

कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् । वर्धमानं स्थितं स्थाने संश्रयीत महीपतिम् ।।

kṛtajñaṃ prājñamakṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam | vardhamānaṃ sthitaṃ sthāne saṃśrayīta mahīpatim ||

Verse 81

एष वः समुदाचारः समुद्दिष्टो यथाविधि । यथार्थान्संप्रपत्स्यन्ते पार्थ राजोपजीविनः ।।

eṣa vaḥ samudācāraḥ samuddiṣṭo yathāvidhi | yathārthānsaṃprapatsyante pārtha rājopajīvinaḥ ||

Verse 82

संवत्सरमिमं तावदेवंशीला बुभूषथः । ततः स्वविषयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ ।।

saṃvatsaramimaṃ tāvadevaṃśīlā bubhūṣathaḥ | tataḥ svaviṣayaṃ prāpya yathākāmaṃ cariṣyatha ||

Verse 83

वैशंपायन उवाच। तं तथेत्यब्रुवन्पार्थाः पितृकल्पं यशस्विनम्। प्रहृष्टाश्चाभिवाद्यैनमुपातिष्ठन्परंतपाः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ tathetyabruvanpārthāḥ pitṛkalpaṃ yaśasvinam| prahṛṣṭāścābhivādyainamupātiṣṭhanparaṃtapāḥ ||

Verse 84

तेषां प्रतिष्ठमानानां मन्त्रांश्च ब्राह्मणोऽजपत्। भवाय राज्यलाभाय वीर्याय विजयाय च ।।

teṣāṃ pratiṣṭhamānānāṃ mantrāṃśca brāhmaṇo'japat| bhavāya rājyalābhāya vīryāya vijayāya ca ||

Verse 85

ततोऽब्रवीदसौ विप्रो वाचमाशीः प्रयुज्य च। स्वद्रव्यप्रतिलाभाय शत्रूणां मर्दनाय च ।।

tato'bravīdasau vipro vācamāśīḥ prayujya ca| svadravyapratilābhāya śatrūṇāṃ mardanāya ca ||

Verse 86

स्वस्ति वोस्तु शिवः पन्था द्रक्ष्यामि पुनरागतान्। इत्युक्ता हृष्टमनसो गुरुणा तेन धीमता। युधिष्ठिरमुखाः सर्वे गन्तुं समुपचक्रमुः ।।

svasti vostu śivaḥ panthā drakṣyāmi punarāgatān| ityuktā hṛṣṭamanaso guruṇā tena dhīmatā| yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve gantuṃ samupacakramuḥ ||