Adhyaya 1

Verse 1

मयस्यार्जुनम्प्रति प्रत्युपकारप्रार्थना।। 1।। कृष्णे उपकृते अहमुपकृत मयम्प्रति अर्जुनस्योक्तिः।। 2।। कृष्णाज्ञय मयेन सभानिर्माणारम्भः।। 3।। ।। श्रीवेदव्यासाय नमः।। नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं चैव (व्यासं)ततो जयमुदीरयेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि मन्त्रपर्वणि प्रथमोऽध्यायः।। 1।।

mayasyārjunamprati pratyupakāraprārthanā|| 1|| kṛṣṇe upakṛte ahamupakṛta mayamprati arjunasyoktiḥ|| 2|| kṛṣṇājñaya mayena sabhānirmāṇārambhaḥ|| 3|| || śrīvedavyāsāya namaḥ|| nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam| devīṃ sarasvatīṃ caiva (vyāsaṃ)tato jayamudīrayet|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi mantraparvaṇi prathamo'dhyāyaḥ|| 1||

Verse 2

जनमेजय उवाच। अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो मोचयित्वा मयं तदा। किं चकार महातेजास्तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम ।।

janamejaya uvāca| arjuno jayatāṃ śreṣṭho mocayitvā mayaṃ tadā| kiṃ cakāra mahātejāstanme brūhi dvijottama ||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। शृणु राजन्नवहितश्चरितं पूर्वकस्य ते। मोक्षयित्वा मयं तत्र पार्थः शस्त्रभृतां वरः।।

vaiśampāyana uvāca| śṛṇu rājannavahitaścaritaṃ pūrvakasya te| mokṣayitvā mayaṃ tatra pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ||

Verse 4

गाण्डिवं कार्मुकश्रेष्ठं तूणी चाक्षयसायकौ। दिव्यान्यस्त्राणि राजेन्द्र दुर्लभानि नृपैर्भुवि।।

gāṇḍivaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ tūṇī cākṣayasāyakau| divyānyastrāṇi rājendra durlabhāni nṛpairbhuvi||

Verse 5

रथध्वजपताकाश्च श्वेताश्वांश्च स वीर्यवान्। एतानि पावकात्प्राप्य मुदा परमया युतः। तस्थौ पार्थो महावीर्यस्तदा सह मयेन सः।।

rathadhvajapatākāśca śvetāśvāṃśca sa vīryavān| etāni pāvakātprāpya mudā paramayā yutaḥ| tasthau pārtho mahāvīryastadā saha mayena saḥ||

Verse 6

ततोऽब्रवीन्मयः पार्थं वासुदेवस्य सन्निधौ। पाण्डवेन परित्रातस्तत्कृतं प्रत्यनुस्मरन्।।

tato'bravīnmayaḥ pārthaṃ vāsudevasya sannidhau| pāṇḍavena paritrātastatkṛtaṃ pratyanusmaran||

Verse 7

मय उवाच। प्राञ्जलिः श्लक्ष्णया वाचा पूजयित्वा पुनः पुनः। अस्माच्च कृष्णात्सङ्क्रुद्धात्पावकाच्च दिधक्षतः।।

maya uvāca| prāñjaliḥ ślakṣṇayā vācā pūjayitvā punaḥ punaḥ| asmācca kṛṣṇātsaṅkruddhātpāvakācca didhakṣataḥ||

Verse 8

त्वया त्रातोऽस्मि कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते। अहं हि विश्वकर्मा वै असुराणां परन्तप।।

tvayā trāto'smi kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te| ahaṃ hi viśvakarmā vai asurāṇāṃ parantapa||

Verse 9

तस्मात्ते विस्मयं किञ्चित्कुर्यामन्यैः सुदुष्करम्।।

tasmātte vismayaṃ kiñcitkuryāmanyaiḥ suduṣkaram||

Verse 10

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तो महावीर्यः पार्थो मायाविदं मयम्। ध्यात्वा मुहूर्तं कौन्तेयः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्।।

vaiśampāyana uvāca| evamukto mahāvīryaḥ pārtho māyāvidaṃ mayam| dhyātvā muhūrtaṃ kaunteyaḥ prahasanvākyamabravīt||

Verse 11

कृतमेव त्वया सर्वं स्वस्ति गच्छ महाऽसुर। प्रीतिमान्भव मे नित्यं प्रीतिमन्तो वयं च ते।।

kṛtameva tvayā sarvaṃ svasti gaccha mahā'sura| prītimānbhava me nityaṃ prītimanto vayaṃ ca te||

Verse 12

मय उवाच। प्रोपकारादर्थं हि नादास्यामीति मे व्रतम्। युक्तमेतत्त्वयि विभो यदात्थ पुरुषर्षभ।।

maya uvāca| propakārādarthaṃ hi nādāsyāmīti me vratam| yuktametattvayi vibho yadāttha puruṣarṣabha||

Verse 13

प्रीतिपूर्वमहं किञ्चित्कर्तुमिच्छामि तेऽर्जुन। अहं हि विश्वकर्मा वै दानवानां महाकविः।।

prītipūrvamahaṃ kiñcitkartumicchāmi te'rjuna| ahaṃ hi viśvakarmā vai dānavānāṃ mahākaviḥ||

Verse 14

सोऽहं वै त्वत्कृते किञ्चित्कर्तुमिच्छामि पाण्डव। दानवानां पुरा पार्थ प्रासादा हि मया कृताः।।

so'haṃ vai tvatkṛte kiñcitkartumicchāmi pāṇḍava| dānavānāṃ purā pārtha prāsādā hi mayā kṛtāḥ||

Verse 15

रम्याणि सुखगर्भाणि भोगाढ्यानि सहस्रशः। उद्यानानि च रम्याणि सरांसि विविधानि च।।

ramyāṇi sukhagarbhāṇi bhogāḍhyāni sahasraśaḥ| udyānāni ca ramyāṇi sarāṃsi vividhāni ca||

Verse 16

विचित्राणि च वस्त्राणि कामगानि रथानि च। नगराणि विशालानि साट्टप्राकारवन्ति च।।

vicitrāṇi ca vastrāṇi kāmagāni rathāni ca| nagarāṇi viśālāni sāṭṭaprākāravanti ca||

Verse 17

वाहनानि च मुख्यानि विचित्राणि सहस्रशः। बिलानि रमणीयानि सुखयुक्तानि वै भृशम्। एते कृता मया तस्मादिच्छामि फल्गुन।।

vāhanāni ca mukhyāni vicitrāṇi sahasraśaḥ| bilāni ramaṇīyāni sukhayuktāni vai bhṛśam| ete kṛtā mayā tasmādicchāmi phalguna||

Verse 18

अर्जुन उवाच। प्राणकृच्छ्राद्विनिर्मुक्तमात्मानं मन्यसे मया। एवं गते न शक्ष्यामि किञ्चित्कारयितुं त्वया।।

arjuna uvāca| prāṇakṛcchrādvinirmuktamātmānaṃ manyase mayā| evaṃ gate na śakṣyāmi kiñcitkārayituṃ tvayā||

Verse 19

न चापि तव सङ्कल्पं मोघमिच्छामि दानव। कृष्णस्य क्रियतां किञ्चित्तथा प्रतिकृतं मयि।।

na cāpi tava saṅkalpaṃ moghamicchāmi dānava| kṛṣṇasya kriyatāṃ kiñcittathā pratikṛtaṃ mayi||

Verse 20

वैशम्पायन उवाच। चोदितो वासुदेवस्तु मयं प्रति नरर्षभ। मुहूर्तमिव सन्दध्यौ किमयं चोद्यतामिति।।

vaiśampāyana uvāca| codito vāsudevastu mayaṃ prati nararṣabha| muhūrtamiva sandadhyau kimayaṃ codyatāmiti||

Verse 21

ततो विचिन्त्य मनसा लोकनाथः प्रजापितः। चोदयामास तं कृष्णः सभा वै क्रियतामिति।।

tato vicintya manasā lokanāthaḥ prajāpitaḥ| codayāmāsa taṃ kṛṣṇaḥ sabhā vai kriyatāmiti||

Verse 22

यदि त्वं कर्तुकामोऽसि प्रियं शिल्पवतां वर। धर्मराजस्य दयितां यादृशीमिह मन्यसे।।

yadi tvaṃ kartukāmo'si priyaṃ śilpavatāṃ vara| dharmarājasya dayitāṃ yādṛśīmiha manyase||

Verse 23

यां क्रियां नानुकुर्युस्ते मानवाः प्रेक्ष्य विष्ठिताः। मनुष्यलोके सकले तादृशीं कुरु वै सभाम्।।

yāṃ kriyāṃ nānukuryuste mānavāḥ prekṣya viṣṭhitāḥ| manuṣyaloke sakale tādṛśīṃ kuru vai sabhām||

Verse 24

यत्र द्विव्यानभिप्रायान्पश्येम विहितांस्त्वया। आसुरान्मानुपांश्चैव तादृशीं कुरु वै सभाम्।।

yatra dvivyānabhiprāyānpaśyema vihitāṃstvayā| āsurānmānupāṃścaiva tādṛśīṃ kuru vai sabhām||

Verse 25

वैशम्पायन उवाच। प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं सम्प्रहृष्टो मयस्तदा। विमानप्रतिमां चक्रे पाण्डवस्य शुभां सभाम्।।

vaiśampāyana uvāca| pratigṛhya tu tadvākyaṃ samprahṛṣṭo mayastadā| vimānapratimāṃ cakre pāṇḍavasya śubhāṃ sabhām||

Verse 26

ततः कृष्णश्च पार्थश्च धर्मराजे युधिष्ठिरे। सर्वमेतत्समावेद्य दर्शयामासतुर्मयम्।।

tataḥ kṛṣṇaśca pārthaśca dharmarāje yudhiṣṭhire| sarvametatsamāvedya darśayāmāsaturmayam||

Verse 27

तस्मै युधिष्ठिरः पूजां यथार्हमकरोत्तदा। स तु तां प्रतिजग्राह मयः सत्कृत्य भारत।।

tasmai yudhiṣṭhiraḥ pūjāṃ yathārhamakarottadā| sa tu tāṃ pratijagrāha mayaḥ satkṛtya bhārata||

Verse 28

स पूर्वदेवचरितं तदा तत्र विशाम्पते। कथयामास दैतेयः पाण्डुपुत्रेषु भारत।। सभाo ।।

sa pūrvadevacaritaṃ tadā tatra viśāmpate| kathayāmāsa daiteyaḥ pāṇḍuputreṣu bhārata|| sabhāo ||

Verse 29

स कालं कञ्चिदाश्वस्य विश्वकर्मा विचिन्त्य तु। सभां प्रचकमे कर्तुं पाण्डवानां महात्मनाम्।।

sa kālaṃ kañcidāśvasya viśvakarmā vicintya tu| sabhāṃ pracakame kartuṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām||

Verse 30

अभिप्रायेण पार्थानां कृष्णस्य च महात्मनः। पुण्येऽहनि महातेजाः कृतकौतुकमङ्गलः।।

abhiprāyeṇa pārthānāṃ kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ| puṇye'hani mahātejāḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ||

Verse 31

तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पायसेन सहस्रशः। धनं बहुविधं दत्त्वा तेभ्य एव च वीर्यवान्।। सर्वर्तुगुणसम्पन्नां दिव्यरूपां मनोरमाम्। दशकिष्कुसहस्रां तां मापयामास सर्वतः।।

tarpayitvā dvijaśreṣṭhānpāyasena sahasraśaḥ| dhanaṃ bahuvidhaṃ dattvā tebhya eva ca vīryavān|| sarvartuguṇasampannāṃ divyarūpāṃ manoramām| daśakiṣkusahasrāṃ tāṃ māpayāmāsa sarvataḥ||