Adhyaya 2

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति गार्हस्थ्याश्रयणेनातिथिसत्कारस्य श्रेयःसाधनतायां सुदर्शनोपाख्यानकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। श्रुतं मे महदाख्यानमिदं मतिमतांवर।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati gārhasthyāśrayaṇenātithisatkārasya śreyaḥsādhanatāyāṃ sudarśanopākhyānakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada| śrutaṃ me mahadākhyānamidaṃ matimatāṃvara||

Verse 2

भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मार्थसहितं नृप। कथ्यमानं त्वया किञ्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

bhūyastu śrotumicchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa| kathyamānaṃ tvayā kiñcittanme vyākhyātumarhasi||

Verse 3

केन मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः। इत्येतद्धर्ममाचक्ष्व तत्त्वेनापि च पार्थिव।।

kena mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ| ityetaddharmamācakṣva tattvenāpi ca pārthiva||

Verse 4

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। यथा मृत्यर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| yathā mṛtyargṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ||

Verse 5

मनोः प्रजापते राजन्निक्ष्वाकुरभवत्सुतः। तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः।।

manoḥ prajāpate rājannikṣvākurabhavatsutaḥ| tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ||

Verse 6

दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारत। माहिष्मत्यामभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः।।

daśamastasya putrastu daśāśvo nāma bhārata| māhiṣmatyāmabhūdrājā dharmātmā satyavikramaḥ||

Verse 7

दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः। सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः।।

daśāśvasya sutastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ| satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ||

Verse 8

मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः। धनुर्वेदे च वेदे च निरतो योऽभवत्सदा।।

madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ| dhanurvede ca vede ca nirato yo'bhavatsadā||

Verse 9

मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवः। महाभागो महातेजा महासत्वो महाबलः।।

madirāśvasya putrastu dyutimānnāma pārthivaḥ| mahābhāgo mahātejā mahāsatvo mahābalaḥ||

Verse 10

पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः। सर्वलोकेषु विख्यातः सुवीरो नाम नामतः। धर्मात्मा कोशवांश्चापि देवराज इवापरः।।

putro dyutimatastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ| sarvalokeṣu vikhyātaḥ suvīro nāma nāmataḥ| dharmātmā kośavāṃścāpi devarāja ivāparaḥ||

Verse 11

सुवीरस्य तु पुत्रोऽभूत्सर्वसङ्ग्रामदुर्जयः। दुर्जयो नाम विख्यातः सर्वशस्त्रभृतांवर।।

suvīrasya tu putro'bhūtsarvasaṅgrāmadurjayaḥ| durjayo nāma vikhyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvara||

Verse 12

दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रोऽग्निसदृशद्युतिः। दुर्योधनो नाम महान्राजा राजर्षिसत्तमः।।

durjayasyendravapuṣaḥ putro'gnisadṛśadyutiḥ| duryodhano nāma mahānrājā rājarṣisattamaḥ||

Verse 13

तस्येन्द्रसमवीर्यस्य सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः। विषये वासवस्तस्य सम्यगेव प्रवर्षति।।

tasyendrasamavīryasya saṅgrāmeṣvanivartinaḥ| viṣaye vāsavastasya samyageva pravarṣati||

Verse 14

रत्नैर्धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैः। नगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णस्तदाऽभवत्।।

ratnairdhanaiśca paśubhiḥ sasyaiścāpi pṛthagvidhaiḥ| nagaraṃ viṣayaścāsya pratipūrṇastadā'bhavat||

Verse 15

न तस्य विषये चाभूत्कृपणो नापि दुर्गतः। व्याधितो वा कृशो वाऽपरि तस्मिन्नाभून्नरः क्वचित्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः।। 2 ।।

na tasya viṣaye cābhūtkṛpaṇo nāpi durgataḥ| vyādhito vā kṛśo vā'pari tasminnābhūnnaraḥ kvacit|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ|| 2 ||

Verse 16

सुदक्षिणो मधुरवागनसूयुर्जितेन्द्रियः। धर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तोऽथाविकत्थनः।।

sudakṣiṇo madhuravāganasūyurjitendriyaḥ| dharmātmā cānṛśaṃsaśca vikrānto'thāvikatthanaḥ||

Verse 17

यज्वा च दान्तो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः। न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः।।

yajvā ca dānto medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ| na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ||

Verse 18

तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा। चकमे पुरुषव्याघ्रं स्वेन भावेन भारत।।

taṃ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivā| cakame puruṣavyāghraṃ svena bhāvena bhārata||

Verse 19

तस्यां जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचना। नाम्ना सुदर्शना राजन्रूपेण च सुदर्शना।।

tasyāṃ jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā| nāmnā sudarśanā rājanrūpeṇa ca sudarśanā||

Verse 20

तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर। दुर्योधनसुता यादृगभवद्वरवर्णिनी।।

tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira| duryodhanasutā yādṛgabhavadvaravarṇinī||

Verse 21

तामग्निश्चकमे साक्षाद्राजकन्यां सुदर्शनाम्। स्वरूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युति।। दुर्गतो दरिद्रः।।

tāmagniścakame sākṣādrājakanyāṃ sudarśanām| svarūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyuti|| durgato daridraḥ||

Verse 22

सा चाग्निशरणे राज्ञः शुश्रूषाकृतनिश्चया। नियुक्ता पितृसन्देशादारिराधयिषुः शिखिम्।।

sā cāgniśaraṇe rājñaḥ śuśrūṣākṛtaniścayā| niyuktā pitṛsandeśādārirādhayiṣuḥ śikhim||

Verse 23

तस्या मनोहरं रूपं दृष्ट्वा देवो हुताशनः। मन्मथेन समादिष्टः पत्नीत्वे यतते मिथः।।

tasyā manoharaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā devo hutāśanaḥ| manmathena samādiṣṭaḥ patnītve yatate mithaḥ||

Verse 24

भज मामनवद्याङ्गि कामात्कमललोचने। रम्भोरु मृगशावाक्षि पूर्णचन्द्रनिभानने।। भ्रूलताललितं कान्तमनङ्गो बाधते हि माम्।।

bhaja māmanavadyāṅgi kāmātkamalalocane| rambhoru mṛgaśāvākṣi pūrṇacandranibhānane|| bhrūlatālalitaṃ kāntamanaṅgo bādhate hi mām||

Verse 25

तवेदं पद्मपत्राक्षं मुखं दृष्ट्वा मनोहरम्।

tavedaṃ padmapatrākṣaṃ mukhaṃ dṛṣṭvā manoharam|

Verse 26

ललाटं चन्द्ररेखाभं शिरोरुहविभूषितम्। दृष्ट्वा ते पत्रलेखान्तमनङ्गो बाधते भृशम्।।

lalāṭaṃ candrarekhābhaṃ śiroruhavibhūṣitam| dṛṣṭvā te patralekhāntamanaṅgo bādhate bhṛśam||

Verse 27

बालातपेन तुलितं सस्वेदपुलकोद्गमम्। बिम्बाधरोष्ठवदनं विबुद्धमिव पङ्कजम्। अतीव चारुविभ्रान्तं मदमावहते मम।।

bālātapena tulitaṃ sasvedapulakodgamam| bimbādharoṣṭhavadanaṃ vibuddhamiva paṅkajam| atīva cāruvibhrāntaṃ madamāvahate mama||

Verse 28

दन्तप्रकाशनियता वाणी तव सुरक्षिता। ताम्रपल्लवसंकाशा जिह्वेयं मे मनोहरा।।

dantaprakāśaniyatā vāṇī tava surakṣitā| tāmrapallavasaṃkāśā jihveyaṃ me manoharā||

Verse 29

समाः स्निग्धाः सुजाताश्च सहिताश्च द्विजास्तव। द्विजप्रिये प्रसीदस्व भज मां सुभगा ह्यसि।।

samāḥ snigdhāḥ sujātāśca sahitāśca dvijāstava| dvijapriye prasīdasva bhaja māṃ subhagā hyasi||

Verse 30

मनोज्ञं सुकृतापाङ्गं मुखं तव मनोहरम्। स्तनौ ते संहतौ भीरु हाराभरणभूषितौ।।

manojñaṃ sukṛtāpāṅgaṃ mukhaṃ tava manoharam| stanau te saṃhatau bhīru hārābharaṇabhūṣitau||

Verse 31

पक्वबिल्वप्रतीकाशौ कर्कशौ सङ्गमक्षमौ। गम्भीरनाभिसुभगे भज मां वरवर्णिनि।।

pakvabilvapratīkāśau karkaśau saṅgamakṣamau| gambhīranābhisubhage bhaja māṃ varavarṇini||

Verse 32

भीष्म उवाच। सैवमुक्ता विरहिते पावकेन महात्मना। ईषदाकम्पहृदया व्रीडिता वाक्यमब्रवीत्।।

bhīṣma uvāca| saivamuktā virahite pāvakena mahātmanā| īṣadākampahṛdayā vrīḍitā vākyamabravīt||

Verse 33

नलु नाम कुलीनानां कन्यकानां विशेषतः। माता पिता प्रभवतः प्रदाने बान्धवाश्च ये।।

nalu nāma kulīnānāṃ kanyakānāṃ viśeṣataḥ| mātā pitā prabhavataḥ pradāne bāndhavāśca ye||

Verse 34

पाणिग्रहणमन्त्रैश्च हुते चैव विभावसौ। सतां मध्ये निविष्टायाः कन्यायाः शरणं पतिः

pāṇigrahaṇamantraiśca hute caiva vibhāvasau| satāṃ madhye niviṣṭāyāḥ kanyāyāḥ śaraṇaṃ patiḥ

Verse 35

साऽहं नात्मवशा देव पितरं वरयस्व मे।

sā'haṃ nātmavaśā deva pitaraṃ varayasva me|

Verse 36

अथ नातिचिराद्राजा कालाद्दुर्योधनस्तदा। यज्ञसम्भारनिपुणान्मन्त्रीनाहूय चोक्तवान्। यज्ञं यक्ष्येऽहमिति वै सम्भारान्सम्भ्रियन्तु मे।।

atha nāticirādrājā kālādduryodhanastadā| yajñasambhāranipuṇānmantrīnāhūya coktavān| yajñaṃ yakṣye'hamiti vai sambhārānsambhriyantu me||

Verse 37

ततः समाहिते तस्य यज्ञे ब्राह्मणसत्तमैः। विप्ररूपी हुतवहो नृपं कन्यामयाचत।।

tataḥ samāhite tasya yajñe brāhmaṇasattamaiḥ| viprarūpī hutavaho nṛpaṃ kanyāmayācata||

Verse 38

न तु राजा प्रदानाय तस्मै भावमकल्पयत्। दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायमिति पार्थिवः। इति तस्मै न वै कन्यां दित्सां चक्रे नराधिपः।। चकमे कामयामास।।

na tu rājā pradānāya tasmai bhāvamakalpayat| daridraścāsavarṇaśca mamāyamiti pārthivaḥ| iti tasmai na vai kanyāṃ ditsāṃ cakre narādhipaḥ|| cakame kāmayāmāsa||

Verse 39

अथ दीक्षामुपेतस्य यज्ञे तस्य महात्मनः। आहितो हवनार्थाय वेद्यामग्निः प्रणश्यत।। असवर्णः अक्षत्रियः। दित्सां दातुमिच्छाम्।।

atha dīkṣāmupetasya yajñe tasya mahātmanaḥ| āhito havanārthāya vedyāmagniḥ praṇaśyata|| asavarṇaḥ akṣatriyaḥ| ditsāṃ dātumicchām||

Verse 40

ततः स भीतो नृपतिर्भृशं प्रव्यथितेन्द्रियः। मन्त्रिणो ब्राह्मणांश्चैव पप्रच्छ किमिदं भवेत्। यज्ञे समिद्धो भगवान्नष्टो मे हव्यवाहनः।।

tataḥ sa bhīto nṛpatirbhṛśaṃ pravyathitendriyaḥ| mantriṇo brāhmaṇāṃścaiva papraccha kimidaṃ bhavet| yajñe samiddho bhagavānnaṣṭo me havyavāhanaḥ||

Verse 41

सम्मन्त्रकुशलैस्तैस्तैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। ऋत्विग्भिर्मन्त्रकुशलैर्यज्यतां वा हुताशनः।।

sammantrakuśalaistaistairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ| ṛtvigbhirmantrakuśalairyajyatāṃ vā hutāśanaḥ||

Verse 42

अथ ऋक्सामयजुषां ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। वेदतत्वार्थकुशलैस्ततः सोमपुरस्करैः।।

atha ṛksāmayajuṣāṃ brāhmaṇairvedapāragaiḥ| vedatatvārthakuśalaistataḥ somapuraskaraiḥ||

Verse 43

गुह्यैश्च नामभिः सर्वैराहूतो हव्यवाहनः। स्वरूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः।। प्रणश्यत नादृश्यत।।

guhyaiśca nāmabhiḥ sarvairāhūto havyavāhanaḥ| svarūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyutiḥ|| praṇaśyata nādṛśyata||

Verse 44

ततो महात्मा तानाह दहनो ब्राह्मणर्षभान्। वरयाम्यात्मनोऽर्थाय दुर्योधनसुतामिति।।

tato mahātmā tānāha dahano brāhmaṇarṣabhān| varayāmyātmano'rthāya duryodhanasutāmiti||

Verse 45

ततस्ते कल्यमुत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन्। ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यदुक्तं चित्रभानुना।। दर्शयामासेति शेषः।

tataste kalyamutthāya tasmai rājñe nyavedayan| brāhmaṇā vismitāḥ sarve yaduktaṃ citrabhānunā|| darśayāmāseti śeṣaḥ|

Verse 46

ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम्। अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान्।।

tataḥ sa rājā tacchrutvā vacanaṃ brahmavādinām| avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān||

Verse 47

अयाचत च तं शुल्कं भगवन्तं विभावसुम्। नित्यं सान्निध्यमिह ते चित्रभानो भवेदिति।।

ayācata ca taṃ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum| nityaṃ sānnidhyamiha te citrabhāno bhavediti||

Verse 48

तमाह भगवानग्निरेवमस्त्विति पार्थिवम्। ततः सान्निध्यमद्यापि माहिष्मत्यां विभावसोः।। दृष्टं हि सहदेवेन दिशं विजयता च तत्।

tamāha bhagavānagnirevamastviti pārthivam| tataḥ sānnidhyamadyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ|| dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśaṃ vijayatā ca tat|

Verse 49

ततस्तां समलङ्कृत्य कन्यामहतवाससम्। ददौ दुर्योधनो राजा पावकाय महात्मने।। कल्यं प्रातः।।

tatastāṃ samalaṅkṛtya kanyāmahatavāsasam| dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane|| kalyaṃ prātaḥ||

Verse 50

प्रतिजग्राह चाग्निस्तु राजकन्यां सुदर्शनाम्। विधिना वेददृष्टेन वसोर्धारामिवाध्वरे।। अहतं नवं वासो यस्यास्ताम्।।

pratijagrāha cāgnistu rājakanyāṃ sudarśanām| vidhinā vedadṛṣṭena vasordhārāmivādhvare|| ahataṃ navaṃ vāso yasyāstām||

Verse 51

तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रिया। अभवत्प्रीतिमानग्निर्गर्भं चास्यां समादधे।।

tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyā| abhavatprītimānagnirgarbhaṃ cāsyāṃ samādadhe||

Verse 52

तस्याः समभवत्पुत्रो नाम्नाऽग्नेयः सुदर्शनः।।

tasyāḥ samabhavatputro nāmnā'gneyaḥ sudarśanaḥ||

Verse 53

सुदर्शनस्तु रूपेण पूर्णेन्दुसदृशोपमः। शिशुरेवाध्यगात्सर्वं परं ब्रह्म सनातनम्।। वसोर्धारां सन्ततां घृतधाराम्।।

sudarśanastu rūpeṇa pūrṇendusadṛśopamaḥ| śiśurevādhyagātsarvaṃ paraṃ brahma sanātanam|| vasordhārāṃ santatāṃ ghṛtadhārām||

Verse 54

अथौघवान्नाम नृपो नृगस्यासीत्पितामहः। तस्याप्योघवती कन्या पुत्रश्चौघरथोऽभवत्।।

athaughavānnāma nṛpo nṛgasyāsītpitāmahaḥ| tasyāpyoghavatī kanyā putraścaugharatho'bhavat||

Verse 55

तामोघवान्ददौ तस्मै स्वयमोघवतीं सुताम्। सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम्।।

tāmoghavāndadau tasmai svayamoghavatīṃ sutām| sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm||

Verse 56

स गृहस्थाश्रमरतस्तया सह सुदर्शनः। कुरुक्षेत्रेऽवसद्राजन्नोघवत्या समन्वितः।।

sa gṛhasthāśramaratastayā saha sudarśanaḥ| kurukṣetre'vasadrājannoghavatyā samanvitaḥ||

Verse 57

गृहस्थश्चावजेष्यामि मृत्युमित्येव स प्रभो। प्रतिज्ञामकरोद्धीमान्दीप्ततेजा विशाम्पते।। दृशाभ्यां दृग्भ्यां सहितं सदृशं वक्रं तस्मिन् पूर्णेन्दोरुपमा सादृश्यं यस्य पूर्णेन्दुसदृशोपमः।।

gṛhasthaścāvajeṣyāmi mṛtyumityeva sa prabho| pratijñāmakaroddhīmāndīptatejā viśāmpate|| dṛśābhyāṃ dṛgbhyāṃ sahitaṃ sadṛśaṃ vakraṃ tasmin pūrṇendorupamā sādṛśyaṃ yasya pūrṇendusadṛśopamaḥ||

Verse 58

तामेवौघवतीं राजन्स पावकसुतोऽब्रवीत्। अतिथेः प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथञ्चन।।

tāmevaughavatīṃ rājansa pāvakasuto'bravīt| atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathañcana||

Verse 59

येनयेन च तुष्येत नित्यमेव त्वयाऽतिथिः। अप्यात्मनः प्रदानेन न ते कार्या विचारणा।। गृहस्थश्च गृहस्थ एव।।

yenayena ca tuṣyeta nityameva tvayā'tithiḥ| apyātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā|| gṛhasthaśca gṛhastha eva||

Verse 60

एतद्व्रतं मम सदा हृदि सम्परिवर्तते। गृहस्थानां च सुश्रोणि नातिथेर्विद्यते परम्।।

etadvrataṃ mama sadā hṛdi samparivartate| gṛhasthānāṃ ca suśroṇi nātithervidyate param||

Verse 61

प्रमाणं यदि वामोरु वचस्ते मम शोभने। इदं वचनमव्यग्रा हृदि त्वं धारयेः सदा।।

pramāṇaṃ yadi vāmoru vacaste mama śobhane| idaṃ vacanamavyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā||

Verse 62

निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा सन्निहितेऽनघे। नातिथिस्तेऽवमन्तव्यः प्रमाणं यद्यहं तव।। आत्मनः शरीरस्य।।

niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā sannihite'naghe| nātithiste'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yadyahaṃ tava|| ātmanaḥ śarīrasya||

Verse 63

तमब्रवीदोघवती तथा मूर्ध्नि कृताञ्जलिः। न मे त्वद्वचनात्किञ्चिन्न कर्तव्यं कथञ्चन।। प्रमाणं हितज्ञापकम्।।

tamabravīdoghavatī tathā mūrdhni kṛtāñjaliḥ| na me tvadvacanātkiñcinna kartavyaṃ kathañcana|| pramāṇaṃ hitajñāpakam||

Verse 64

जिगीषमाणस्तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम्। पृष्ठतोऽन्वगमद्राजन्रन्ध्रान्वेषी तदा सदा।। किञ्चिन्न कर्तव्यमिति न अपितु कर्तव्यमेव।।

jigīṣamāṇastu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam| pṛṣṭhato'nvagamadrājanrandhrānveṣī tadā sadā|| kiñcinna kartavyamiti na apitu kartavyameva||

Verse 65

इध्मार्थं तु गते तस्मिन्नग्रिपुत्रे सुदर्शने। अतिधिर्ब्राह्मणः श्रीमांस्तामाहौघवतीं तदा।। पृष्ठतस्तस्याप्रत्यक्षं गृहेऽन्वगमत्।।

idhmārthaṃ tu gate tasminnagriputre sudarśane| atidhirbrāhmaṇaḥ śrīmāṃstāmāhaughavatīṃ tadā|| pṛṣṭhatastasyāpratyakṣaṃ gṛhe'nvagamat||

Verse 66

आतिथ्यं कृतमिच्छामि त्वयाऽद्य वरवर्णिनि। प्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसम्मतः।।

ātithyaṃ kṛtamicchāmi tvayā'dya varavarṇini| pramāṇaṃ yadi dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ||

Verse 67

इत्युक्ता तेन विप्रेणि राजपुत्री यशस्विनी। विधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशांपते।।

ityuktā tena vipreṇi rājaputrī yaśasvinī| vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāṃpate||

Verse 68

आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा द्विजातये। प्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते।।

āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā dvijātaye| provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te||

Verse 69

तामब्रवीत्ततो विप्रो राजपुत्रीं सुदर्शनाम्। त्वया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्कैतदाचर।। ब्राह्मणस्तद्रूपी मृत्युः।।

tāmabravīttato vipro rājaputrīṃ sudarśanām| tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅkaitadācara|| brāhmaṇastadrūpī mṛtyuḥ||

Verse 70

यदि प्रमाणं धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसम्मतः। प्रदानेनात्मनो राज्ञि कर्तुमर्हसि मे प्रियम्।। एतद्रतप्रदानम्।।

yadi pramāṇaṃ dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ| pradānenātmano rājñi kartumarhasi me priyam|| etadratapradānam||

Verse 71

स तया छन्द्यमानोऽन्यैरीप्सितैर्नृपकन्यया। नान्यमात्मप्रदानात्स तस्या वव्रे परं द्विजः।। राज्ञि राजकन्ये।।

sa tayā chandyamāno'nyairīpsitairnṛpakanyayā| nānyamātmapradānātsa tasyā vavre paraṃ dvijaḥ|| rājñi rājakanye||

Verse 72

सा तु राजसुता स्मृत्वा भर्तुर्वचनमादितः। तथेति लज्जमाना सा तमुवाच द्विजर्षभम्।।

sā tu rājasutā smṛtvā bharturvacanamāditaḥ| tatheti lajjamānā sā tamuvāca dvijarṣabham||

Verse 73

ततो विहस्य विप्रर्षिः सा चैवोपविवेश ह। संस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः।।

tato vihasya viprarṣiḥ sā caivopaviveśa ha| saṃsmṛtya bharturvacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ||

Verse 74

अथेध्मान्समुपादाय स पावकिरुपागमत्। मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुरिवान्वितः।।

athedhmānsamupādāya sa pāvakirupāgamat| mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhurivānvitaḥ||

Verse 75

ततस्त्वाश्रममागम्य स पावकसुतस्तदा। तां व्याजहारौघवतीं क्वासि यातेति चासकृत्।।

tatastvāśramamāgamya sa pāvakasutastadā| tāṃ vyājahāraughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt||

Verse 76

तस्मै प्रतिवचः सा तु भर्त्रे न प्रददौ तदा। कराभ्यां तेन विप्रेण स्पृष्टा भर्तृव्रता सती।।

tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā| karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī||

Verse 77

उच्छिष्टाऽस्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुरेव च। तूष्णींभूताऽभवत्साध्वी विप्रकोपाच्च शङ्किता।। छन्द्यमानः प्रलोभ्यमानः।।

ucchiṣṭā'smīti manvānā lajjitā bhartureva ca| tūṣṇīṃbhūtā'bhavatsādhvī viprakopācca śaṅkitā|| chandyamānaḥ pralobhyamānaḥ||

Verse 78

अथ तां किन्विति पुनः प्रोवाच स सुदर्शनः। क्व सा साध्वी क्व सायाता गरीय किमतो मम।।

atha tāṃ kinviti punaḥ provāca sa sudarśanaḥ| kva sā sādhvī kva sāyātā garīya kimato mama||

Verse 79

पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता। कथं न प्रत्युदेत्यद्य स्मयमाना यथापुरम्।।

pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā| kathaṃ na pratyudetyadya smayamānā yathāpuram||

Verse 80

उटजस्थस्तु तं विप्रः प्रत्युवाच सुदर्शनम्। अतिथिं विद्धि सम्प्राप्तं ब्राह्मणं पावके च माम्।।

uṭajasthastu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam| atithiṃ viddhi samprāptaṃ brāhmaṇaṃ pāvake ca mām||

Verse 81

अनया छन्द्यमानोऽहं भार्यया तव सत्तम। तैस्तैरतिथिसत्कारैर्ब्रह्मन्नेषा वृता मया।।

anayā chandyamāno'haṃ bhāryayā tava sattama| taistairatithisatkārairbrahmanneṣā vṛtā mayā||

Verse 82

आत्मप्रदानविधिना मामर्चति शुभानना। अनूरूपं यदत्रान्यत्तद्भवान्कर्तुमर्हति।। विप्रकाराच्च शङ्कितेति थ. पाठ।।

ātmapradānavidhinā māmarcati śubhānanā| anūrūpaṃ yadatrānyattadbhavānkartumarhati|| viprakārācca śaṅkiteti tha. pāṭha||

Verse 83

कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युस्तं वै समन्वगात्। हीनप्रतिज्ञमत्रैवं वधिष्यामीति चिन्तयन्।। अनुरूपं स्त्रीदूषणानुगुणं दण्डम्।।

kūṭamudgarahastastu mṛtyustaṃ vai samanvagāt| hīnapratijñamatraivaṃ vadhiṣyāmīti cintayan|| anurūpaṃ strīdūṣaṇānuguṇaṃ daṇḍam||

Verse 84

सुदर्शनस्तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा। त्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मयमानोऽब्रवीदिदम्।।

sudarśanastu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā| tyakterṣyastyaktamanyuśca smayamāno'bravīdidam||

Verse 85

सुरतं तेऽस्तु विप्राग्र्य प्रीतिर्हि परमा मम। गृहस्थस्य हि धर्मोऽग्र्यः सम्प्राप्तातिथिपूजनम्।।

surataṃ te'stu viprāgrya prītirhi paramā mama| gṛhasthasya hi dharmo'gryaḥ samprāptātithipūjanam||

Verse 86

अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति। नान्यस्तस्मात्परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः।।

atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati| nānyastasmātparo dharma iti prāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 87

प्राणाश्च मम दाराश्च यच्चान्यद्विद्यते वसु। अतिथिभ्यो मया देयमिति मे व्रतमाहितम्।।

prāṇāśca mama dārāśca yaccānyadvidyate vasu| atithibhyo mayā deyamiti me vratamāhitam||

Verse 88

निःसन्दिग्धं यथा वाक्यमेतन्मे समुदाहृतम्। तेनाहं विप्र सत्येन स्वयमात्मानमालभे।।

niḥsandigdhaṃ yathā vākyametanme samudāhṛtam| tenāhaṃ vipra satyena svayamātmānamālabhe||

Verse 89

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्। बुद्धिरात्मा मनः कालो दिशश्चैव गुणा दश।। कूटमुद्गरो लोहदण्डः। हीनप्रतिज्ञं त्यक्तातिथिव्रतम्।।

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam| buddhirātmā manaḥ kālo diśaścaiva guṇā daśa|| kūṭamudgaro lohadaṇḍaḥ| hīnapratijñaṃ tyaktātithivratam||

Verse 90

नित्यमेव हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः। सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म कर्मवतांवर।।

nityameva hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ| sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma karmavatāṃvara||

Verse 91

यथैषा नानृता वाणी मयाऽद्य समुदीरिता। तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा।।

yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayā'dya samudīritā| tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā||

Verse 92

ततो नादः समभवद्दिक्षु सर्वासु भारत। असकृत्सत्यमित्येवं नैतन्मिथ्येति सर्वतः।।

tato nādaḥ samabhavaddikṣu sarvāsu bhārata| asakṛtsatyamityevaṃ naitanmithyeti sarvataḥ||

Verse 93

उटजात्तु ततस्तस्मान्निश्चक्राम स वै द्विजः। वपुषा द्यां च भूमिं च व्याप्य वायुरिवोद्यतः।।

uṭajāttu tatastasmānniścakrāma sa vai dvijaḥ| vapuṣā dyāṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyurivodyataḥ||

Verse 94

स्वरेण विप्रः शैक्षेण त्रींल्लोकाननुनादयन्। उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वमामन्त्र्य नामतः।। गुणाः इन्द्रियाणि तदभिमानिन्यो देवता इत्यर्थः।।

svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīṃllokānanunādayan| uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvamāmantrya nāmataḥ|| guṇāḥ indriyāṇi tadabhimāninyo devatā ityarthaḥ||

Verse 95

धर्मोऽहमस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ। प्राप्तः सत्यं च ते ज्ञात्वा प्रीतिर्मे परमा त्वयि।।

dharmo'hamasmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha| prāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītirme paramā tvayi||

Verse 96

विजितश्च त्वया मृत्युर्योऽयं त्वामनुगच्छति। रन्ध्रान्वेषी तव सदा त्वया धृत्या वशीकृतः।।

vijitaśca tvayā mṛtyuryo'yaṃ tvāmanugacchati| randhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ||

Verse 97

न चास्ति शक्तिस्त्रैलोक्ये कस्य चित्पुरुषोत्तम। पतिव्रतामिमां साध्वीं तवोद्वीक्षितुमप्युत।।

na cāsti śaktistrailokye kasya citpuruṣottama| pativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta||

Verse 98

रक्षिता त्वद्गुणैरेषा पातिव्रत्यगुणैस्तथा। अधृष्या यदियं ब्रूयात्तथा तन्नान्यथा भवेत्।।

rakṣitā tvadguṇaireṣā pātivratyaguṇaistathā| adhṛṣyā yadiyaṃ brūyāttathā tannānyathā bhavet||

Verse 99

एषा हि तपसा स्वेन संयुक्ता ब्रह्मवादिनी। पावनार्थं च लोकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति।।

eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinī| pāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati||

Verse 100

अर्धेनौघवती नाम त्वामर्धेनानुयास्यति। शरीरेण महाभागा योगो ह्यस्या वशे स्थितः। अनया सह लोकांश्च गन्ताऽसि तपसार्जितान्।। शैक्षेण उदात्तादिधर्मवता।।

ardhenaughavatī nāma tvāmardhenānuyāsyati| śarīreṇa mahābhāgā yogo hyasyā vaśe sthitaḥ| anayā saha lokāṃśca gantā'si tapasārjitān|| śaikṣeṇa udāttādidharmavatā||

Verse 101

यत्र नावृत्तिमभ्येति शाश्वतांस्ताननुत्तमान्। अनेन चैव देहेन लोकांस्त्वमभिपत्स्यसे।।

yatra nāvṛttimabhyeti śāśvatāṃstānanuttamān| anena caiva dehena lokāṃstvamabhipatsyase||

Verse 102

निर्जितश्च त्वया मृत्युरैश्वर्यं च तवोत्तमम्। पञ्चभूतान्यतिक्रान्तः स्ववीर्याच्च मनोजवः।

nirjitaśca tvayā mṛtyuraiśvaryaṃ ca tavottamam| pañcabhūtānyatikrāntaḥ svavīryācca manojavaḥ|

Verse 103

गृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जितौ।। स्नेहो रागश्च तन्द्री च मोहो द्रोहश्च केवलः। तव शुश्रूषया राजन्राजपुत्र्या च निर्जिताः।। अर्धेन ओघवती नाम नदी भविष्यतीति शेषः। योगो हीति योगसिद्धेयमतः शरीरद्वयं करिष्यतीत्यर्थः।।

gṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau|| sneho rāgaśca tandrī ca moho drohaśca kevalaḥ| tava śuśrūṣayā rājanrājaputryā ca nirjitāḥ|| ardhena oghavatī nāma nadī bhaviṣyatīti śeṣaḥ| yogo hīti yogasiddheyamataḥ śarīradvayaṃ kariṣyatītyarthaḥ||

Verse 104

भीष्म उवाच। शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथमुत्तमम्। युक्तं प्रगृह्य भगवान्वासवोप्याजगाम तम्।।

bhīṣma uvāca| śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ rathamuttamam| yuktaṃ pragṛhya bhagavānvāsavopyājagāma tam||

Verse 105

मृत्युरात्मा च लोकाश्च जिता भूतानि पञ्च च। बुद्धिः कालो मदो मोहः कामक्रोधौ तथैव च राजन्निति ऋषिराजत्वात् राजजामानृत्वाद्वा संबोधनम्।।

mṛtyurātmā ca lokāśca jitā bhūtāni pañca ca| buddhiḥ kālo mado mohaḥ kāmakrodhau tathaiva ca rājanniti ṛṣirājatvāt rājajāmānṛtvādvā saṃbodhanam||

Verse 106

तस्माद्गृहाश्रमस्थस्य नान्यद्दैवतमस्ति वै। ऋतेऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद्विचारय।।

tasmādgṛhāśramasthasya nānyaddaivatamasti vai| ṛte'tithiṃ naravyāghra manasaitadvicāraya||

Verse 107

अतिथिः पूजितो यद्धि ध्यायते मनसा शुभम्। न तत्क्रतुशतेनापि तुल्यमाहुर्मनीपिण।।

atithiḥ pūjito yaddhi dhyāyate manasā śubham| na tatkratuśatenāpi tulyamāhurmanīpiṇa||

Verse 108

सुदत्तं सुकृतं वाऽपि कम्पयेदप्यनर्चितः।।

sudattaṃ sukṛtaṃ vā'pi kampayedapyanarcitaḥ||

Verse 109

पात्रं त्वतिथिमासाद्य शीलाढ्यं यो न पूजयेत्। स दत्त्वा तुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति।।

pātraṃ tvatithimāsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayet| sa dattvā tuṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati||

Verse 110

एतत्ते कथितं पुत्र मयाऽऽख्यानमनुत्तमम्। यथा हि विजितो मृत्युर्गृहस्थेन पुराऽभवत्।।

etatte kathitaṃ putra mayā''khyānamanuttamam| yathā hi vijito mṛtyurgṛhasthena purā'bhavat||

Verse 111

धन्यं यशस्यमायुष्यमिदमाख्यानमुत्तमम्। बुभूषताऽभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम्।। बुद्धिरित्यादावपि जितेत्याद्यनुषङ्गः।।

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyamidamākhyānamuttamam| bubhūṣatā'bhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham|| buddhirityādāvapi jitetyādyanuṣaṅgaḥ||

Verse 112

इदं यः कथयेद्विद्वानहन्यहनि भारत। सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात्।।

idaṃ yaḥ kathayedvidvānahanyahani bhārata| sudarśanasya caritaṃ puṇyā~llokānavāpnuyāt||