Adhyaya 165

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति तत्वसृष्टिप्रतिपादकरुद्रसनत्कुमारसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। पितामहेन कथिता दानधर्माश्रिताः कथाः। मया श्रुता ऋषीणां तु संनिधौ केशवस्य च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 165 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati tatvasṛṣṭipratipādakarudrasanatkumārasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| pitāmahena kathitā dānadharmāśritāḥ kathāḥ| mayā śrutā ṛṣīṇāṃ tu saṃnidhau keśavasya ca|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 165 ||

Verse 2

पुनः कौतूहलमभूत्तामेवाध्यात्मिकीं प्रति। कथाः कथय राजेन्द्र त्वदन्यः क उदाहरेत्।।

punaḥ kautūhalamabhūttāmevādhyātmikīṃ prati| kathāḥ kathaya rājendra tvadanyaḥ ka udāharet||

Verse 3

एष यादवदायादस्तथानुज्ञातुमर्हति। ज्ञाते तु यस्मिञ्ज्ञातव्यं ज्ञातं भवति भारत।।

eṣa yādavadāyādastathānujñātumarhati| jñāte tu yasmiñjñātavyaṃ jñātaṃ bhavati bhārata||

Verse 4

पश्चाच्छ्रोष्यामहे राज्ञां श्राव्यान्धर्मान्पितामह। कौतूहलमृषीणां तु च्छेतुमर्हसि साम्प्रतम्।।

paścācchroṣyāmahe rājñāṃ śrāvyāndharmānpitāmaha| kautūhalamṛṣīṇāṃ tu cchetumarhasi sāmpratam||

Verse 5

भीष्म उवाच। अत ऊर्ध्वं महाराज साङ्ख्ययोगोभयशास्त्राधि- गतयाथात्म्यदर्शनसम्पन्नयोराचार्ययोः संवादमनुव्याख्यास्यामः।।

bhīṣma uvāca| ata ūrdhvaṃ mahārāja sāṅkhyayogobhayaśāstrādhi- gatayāthātmyadarśanasampannayorācāryayoḥ saṃvādamanuvyākhyāsyāmaḥ||

Verse 6

ष्टमुपससर्प भगवन्तमाचार्यं भगवानाचार्यो रुद्रः।।

ṣṭamupasasarpa bhagavantamācāryaṃ bhagavānācāryo rudraḥ||

Verse 7

तं प्रोवाच स्वागतं महेश्वर ब्रह्मसुत एतदास- नमास्तां भगवान्।।

taṃ provāca svāgataṃ maheśvara brahmasuta etadāsa- namāstāṃ bhagavān||

Verse 8

इत्युक्ते चासीनो भगवाननन्तरूपो रुद्रस्तं प्रोवाच भगवानपि ध्यानमावर्तयति। इत्युक्ते चाह भगवान्सनत्कुमारस्तथेति।।

ityukte cāsīno bhagavānanantarūpo rudrastaṃ provāca bhagavānapi dhyānamāvartayati| ityukte cāha bhagavānsanatkumārastatheti||

Verse 9

तथेत्युक्तश्च प्रोवाच भगवाञ्शङ्करस्तदा। परावरज्ञं सर्वस्य त्रैलोक्यस्य महामुनिम्।।

tathetyuktaśca provāca bhagavāñśaṅkarastadā| parāvarajñaṃ sarvasya trailokyasya mahāmunim||

Verse 10

किं वा ध्यानेन द्रष्टव्यं यद्भवाननुपश्यति। यच्च ध्यात्वा न शोचन्ति यतयस्तत्वदर्शिनः।।

kiṃ vā dhyānena draṣṭavyaṃ yadbhavānanupaśyati| yacca dhyātvā na śocanti yatayastatvadarśinaḥ||

Verse 11

कथय त्वमिमं देवं देहिनां यतिसत्तम। यच्च तत्पुरुषं शुद्धमित्युक्तं योगसाङ्ख्ययोः।।

kathaya tvamimaṃ devaṃ dehināṃ yatisattama| yacca tatpuruṣaṃ śuddhamityuktaṃ yogasāṅkhyayoḥ||

Verse 12

किमध्यात्माधिभूतं च तथा चाप्यधिदैवतम्। कालसङ्ख्या च का देव द्रष्टव्या तस्य ब्रह्मणः।।

kimadhyātmādhibhūtaṃ ca tathā cāpyadhidaivatam| kālasaṅkhyā ca kā deva draṣṭavyā tasya brahmaṇaḥ||

Verse 13

सङ्ख्या सङ्ख्यादनस्यैव या प्रोक्ता परमर्षिभिः। शास्त्रदृष्टेन मार्गेण यथावद्यतिसत्तम।। एतदादिपञ्चाध्याया दाक्षिणात्यकोशेष्वेव दृश्यन्ते।।

saṅkhyā saṅkhyādanasyaiva yā proktā paramarṣibhiḥ| śāstradṛṣṭena mārgeṇa yathāvadyatisattama|| etadādipañcādhyāyā dākṣiṇātyakośeṣveva dṛśyante||

Verse 14

यच्च तत्पुरुषं शुद्धं प्रबुद्धमजरं ध्रुवम्। बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां विद्यावेद्यं तथैव च।।

yacca tatpuruṣaṃ śuddhaṃ prabuddhamajaraṃ dhruvam| budhyamānāprabuddhābhyāṃ vidyāvedyaṃ tathaiva ca||

Verse 15

विमोक्षं त्रिविधं चैव ब्रूहि मोक्षविदांवर। परिसाङ्ख्यं च साङ्ख्यानां ध्यानं योगेषु चार्थवत्।।

vimokṣaṃ trividhaṃ caiva brūhi mokṣavidāṃvara| parisāṅkhyaṃ ca sāṅkhyānāṃ dhyānaṃ yogeṣu cārthavat||

Verse 16

एकत्वदर्शनं चैव तथा नानात्वदर्शनम्। अरिष्टानि च तत्वेन तथैवोत्क्रमणानि च।।

ekatvadarśanaṃ caiva tathā nānātvadarśanam| ariṣṭāni ca tatvena tathaivotkramaṇāni ca||

Verse 17

दैवतानि च सर्वाणि निखिलेनानुपूर्वशः। यान्याश्रितानि देहेषु देहिनां यतिसत्तम। सर्वमेतद्यथातत्वमाख्याहि मुनिसत्तम।।

daivatāni ca sarvāṇi nikhilenānupūrvaśaḥ| yānyāśritāni deheṣu dehināṃ yatisattama| sarvametadyathātatvamākhyāhi munisattama||

Verse 18

श्रेष्ठो भवान्हि सर्वेषां ब्रह्मज्ञानामनिन्दितः। चतुर्थस्त्वं त्रयाणां तु ये गताःइ परमां गतिम्। ज्ञानेन च प्राकृतेन निर्मुक्तो मृत्युबन्धनात्।।

śreṣṭho bhavānhi sarveṣāṃ brahmajñānāmaninditaḥ| caturthastvaṃ trayāṇāṃ tu ye gatāḥi paramāṃ gatim| jñānena ca prākṛtena nirmukto mṛtyubandhanāt||

Verse 19

वयं तु वैकृतं मार्गमाश्रिता वै क्षरं सदा। परमुत्सृज्य पन्थानममृताक्षरमेव तु।।

vayaṃ tu vaikṛtaṃ mārgamāśritā vai kṣaraṃ sadā| paramutsṛjya panthānamamṛtākṣarameva tu||

Verse 20

न्यूने पथि निमग्नास्तु ऐश्वर्येऽष्टगुणे तथा। महिमानं प्रगृह्येमं विचरामो यथासुखम्।।

nyūne pathi nimagnāstu aiśvarye'ṣṭaguṇe tathā| mahimānaṃ pragṛhyemaṃ vicarāmo yathāsukham||

Verse 21

न चैतत्सुखमत्यन्तं न्यूनमेतदनन्तरम्। मूर्तिमत्परमेतत्स्यादिदमेवं सुसत्तम।।

na caitatsukhamatyantaṃ nyūnametadanantaram| mūrtimatparametatsyādidamevaṃ susattama||

Verse 22

पुनः पुनश्च पतनं मूर्तिमत्युपदिश्यते। न पुनर्मृत्युमित्यन्यं निर्मुक्तानां तु मूर्तितः।।

punaḥ punaśca patanaṃ mūrtimatyupadiśyate| na punarmṛtyumityanyaṃ nirmuktānāṃ tu mūrtitaḥ||

Verse 23

मृत्युदोषास्त्वनन्ता वै उत्पद्यन्ते कृतात्मनाम्। मर्त्येषु नाकपृष्ठेषु निरयेषु महामुने।।

mṛtyudoṣāstvanantā vai utpadyante kṛtātmanām| martyeṣu nākapṛṣṭheṣu nirayeṣu mahāmune||

Verse 24

तत्र मञ्जन्ति पुरुषाः सुखदुःखेन वेष्टिताः।।

tatra mañjanti puruṣāḥ sukhaduḥkhena veṣṭitāḥ||

Verse 25

सुखदुःखव्यपेतं च यदाहुरमृतं पदम्। तदहं श्रोतुमिच्छामि यथावच्छ्रुतिदर्शनात्।।

sukhaduḥkhavyapetaṃ ca yadāhuramṛtaṃ padam| tadahaṃ śrotumicchāmi yathāvacchrutidarśanāt||

Verse 26

सनत्कुमार उवाच। यदुक्तं भवता वाक्यं तत्वसंज्ञेति देहिनाम्। चतुर्विंशतिमेवात्र केचिदाहुर्मनीषिणः।।

sanatkumāra uvāca| yaduktaṃ bhavatā vākyaṃ tatvasaṃjñeti dehinām| caturviṃśatimevātra kecidāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 27

केचिदाहुस्त्रयोविंशं यथाश्रुतिनिदर्शनात्। वयं तु पञ्चविंशं वै तदधिष्ठानसंज्ञितम्। तत्वं समधिमन्यामः सर्वतन्त्रप्रलापनात्।।

kecidāhustrayoviṃśaṃ yathāśrutinidarśanāt| vayaṃ tu pañcaviṃśaṃ vai tadadhiṣṭhānasaṃjñitam| tatvaṃ samadhimanyāmaḥ sarvatantrapralāpanāt||

Verse 28

अव्ययश्चैव वै व्यक्तावुभावपि पिनाकधृक्। सह चैव विना चैव तावन्योन्यं प्रतिष्ठितौ।।

avyayaścaiva vai vyaktāvubhāvapi pinākadhṛk| saha caiva vinā caiva tāvanyonyaṃ pratiṣṭhitau||

Verse 29

हिरण्मयीं प्रविश्यैष मूर्तिं मूर्तिमतांवर। चकार पुरुषस्तात विकारपुरुषावुभौ।।

hiraṇmayīṃ praviśyaiṣa mūrtiṃ mūrtimatāṃvara| cakāra puruṣastāta vikārapuruṣāvubhau||

Verse 30

अव्यक्तादेक एवैष महानात्मा प्रसूयते। अहङ्कारेण लोकांश्च व्याप्य चाहंकृतेन वै।।

avyaktādeka evaiṣa mahānātmā prasūyate| ahaṅkāreṇa lokāṃśca vyāpya cāhaṃkṛtena vai||

Verse 31

पिना सर्वं तदव्यक्तादभफिमन्यस्व शूलधृक्। भूतसर्गमहङ्कारात्तृतीयं विद्धि वै क्रमात्।।

pinā sarvaṃ tadavyaktādabhaphimanyasva śūladhṛk| bhūtasargamahaṅkārāttṛtīyaṃ viddhi vai kramāt||

Verse 32

अहङ्काराच्च भूतेषु चतुर्थं विद्दि वैकृतम्। अहङ्काराच्च जातानि युगपद्विबुधेश्वर।।

ahaṅkārācca bhūteṣu caturthaṃ viddi vaikṛtam| ahaṅkārācca jātāni yugapadvibudheśvara||

Verse 33

सविशेषाणि भूतानि पञ्च प्राहुर्मनीषिणः। चतुर्विंशात्तु वै प्रोक्तात्पञ्चविंशोऽधितिष्ठति।।

saviśeṣāṇi bhūtāni pañca prāhurmanīṣiṇaḥ| caturviṃśāttu vai proktātpañcaviṃśo'dhitiṣṭhati||

Verse 34

एते सर्गा मया प्रोक्ताश्चत्वारः प्राकृतास्त्विह। अहङ्काराच्च जातानि युगपद्विबुधेश्वर।।

ete sargā mayā proktāścatvāraḥ prākṛtāstviha| ahaṅkārācca jātāni yugapadvibudheśvara||

Verse 35

अङ्काराच्च भूतेषु विविधार्थं व्यजायत। इन्द्रियैर्युगपत्सर्वैः सो नित्यश्च समीक्षते।।

aṅkārācca bhūteṣu vividhārthaṃ vyajāyata| indriyairyugapatsarvaiḥ so nityaśca samīkṣate||

Verse 36

मरुत्त्वं सत्वसर्गश्च तुष्टिः सिद्धिस्तथैव च। वैकृतानि प्रवक्ष्यामि शृणु तानि महामते।। यथावद्वद सत्तमेति ङ.पाठः।।

maruttvaṃ satvasargaśca tuṣṭiḥ siddhistathaiva ca| vaikṛtāni pravakṣyāmi śṛṇu tāni mahāmate|| yathāvadvada sattameti ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 37

एषा तत्वचतुर्विंशन्मया शास्त्रानुमानतः। वर्णिता तव देवेश पञ्चविंशत्समन्विता।।

eṣā tatvacaturviṃśanmayā śāstrānumānataḥ| varṇitā tava deveśa pañcaviṃśatsamanvitā||

Verse 38

पञ्चमोऽनुग्रहश्चैव नवैते प्राकृतैः सह। ऐन्द्रेप्यहमधोप्यन्यन्ममात्मनि च भास्वरः।।

pañcamo'nugrahaścaiva navaite prākṛtaiḥ saha| aindrepyahamadhopyanyanmamātmani ca bhāsvaraḥ||

Verse 39

यच्च देहमयं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते। सर्वत्रैवाभिमन्तव्यं त्वया त्रिपुरसूदन।।

yacca dehamayaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate| sarvatraivābhimantavyaṃ tvayā tripurasūdana||

Verse 40

अन्यथा येऽनुपश्यन्ति ते न पश्यन्ति ब्रह्मज। एतदव्यक्तविषयं पञ्चविंशसमन्वितम्।।

anyathā ye'nupaśyanti te na paśyanti brahmaja| etadavyaktaviṣayaṃ pañcaviṃśasamanvitam||

Verse 41

अनेन कारणेनैव तत्वमाहुर्मनीषिणः। विकारमात्रमेतं तु तत्वमाचक्षते परम्।।

anena kāraṇenaiva tatvamāhurmanīṣiṇaḥ| vikāramātrametaṃ tu tatvamācakṣate param||

Verse 42

निस्तत्वश्चैष देवेश बोद्धव्यं तु न बुद्ध्यते। यदि बुद्ध्येत्परं बुद्धं बुद्ध्यमानः सुरर्षभः। प्रबुद्धो ह्यभिमन्येत योयं नाहमिति प्रभो।।

nistatvaścaiṣa deveśa boddhavyaṃ tu na buddhyate| yadi buddhyetparaṃ buddhaṃ buddhyamānaḥ surarṣabhaḥ| prabuddho hyabhimanyeta yoyaṃ nāhamiti prabho||