Adhyaya 8

Verse 1

व्यासेन धृतराष्ट्रस्य शोकापनोदनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। विदुरस्य तु तद्वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः पपात भुवि मूर्छितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि अष्टमोऽध्यायः।। 8 ।।* गते भगवति व्यासे धृतराष्ट्रो महीपतिः। किमचेष्टत विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

vyāsena dhṛtarāṣṭrasya śokāpanodanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| vidurasya tu tadvākyaṃ niśamya kurusattamaḥ| putraśokābhisantaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi jalapradānikaparvaṇi aṣṭamo'dhyāyaḥ|| 8 ||* gate bhagavati vyāse dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ| kimaceṣṭata viprarṣe tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 2

तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाः। कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता च विदुरस्तथा।। तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः। कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः।।

taṃ tathā patitaṃ bhūmau niḥsaṃjñaṃ prekṣya bāndhavāḥ| kṛṣṇadvaipāyanaścaiva kṣattā ca vidurastathā|| tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ| kṛpaprabhṛtayaścaiva kimakurvata te trayaḥ||

Verse 3

सञ्जयः सुहृदश्चान्ये द्वास्था ये चास्य सम्मताः। जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत।। अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः। वृत्तान्तमुत्तरं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः।।

sañjayaḥ suhṛdaścānye dvāsthā ye cāsya sammatāḥ| jalena sukhaśītena tālavṛntaiśca bhārata|| aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaścānyonyakāritaḥ| vṛttāntamuttaraṃ brūhi yadabhāṣata sañjayaḥ||

Verse 4

पस्पर्शुश्च करैर्गात्रं वीजमानाश्च यत्नतः। अन्वासत चिरं कालं धृतराष्ट्रं तथाविधम्।। वैशम्पायन उवाच। हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः। सञ्जयो विगतप्रज्ञो धृतराष्ट्रमुपस्थितः।।

pasparśuśca karairgātraṃ vījamānāśca yatnataḥ| anvāsata ciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ tathāvidham|| vaiśampāyana uvāca| hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ| sañjayo vigataprajño dhṛtarāṣṭramupasthitaḥ||

Verse 5

अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धस़ञ्ज्ञो महीपतिः। विललाप चिरं कालं पुत्राधिभिरभिप्लुतः।। सञ्जय उवाच। आगम्य नानादेशेभ्यो नानाजनपदेश्वराः। पितृलोकं गता राजन्सर्वे तव सुतैः सह।।

atha dīrghasya kālasya labdhasa़ñjño mahīpatiḥ| vilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhibhirabhiplutaḥ|| sañjaya uvāca| āgamya nānādeśebhyo nānājanapadeśvarāḥ| pitṛlokaṃ gatā rājansarve tava sutaiḥ saha||

Verse 6

धिगस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम्। यतोमूलानि दुःखानि सम्भवन्ति पुनःपुनः।। याच्यमानेन सततं तव पुत्रेण भारत। घातिता पृथिवी सर्वा वैरस्यान्तं विधित्सता।।

dhigastu khalu mānuṣyaṃ mānuṣye ca parigraham| yatomūlāni duḥkhāni sambhavanti punaḥpunaḥ|| yācyamānena satataṃ tava putreṇa bhārata| ghātitā pṛthivī sarvā vairasyāntaṃ vidhitsatā||

Verse 7

मित्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसम्बन्धिनामपि। प्राप्यते सुमहद्दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो।। पुत्राणामथ पौत्राणां पितॄणां च महीपते। आनुपूर्व्येण सर्वेषां प्रेतकार्याणि कारय।।

mitranāśe'rthanāśe ca jñātisambandhināmapi| prāpyate sumahadduḥkhaṃ viṣāgnipratimaṃ vibho|| putrāṇāmatha pautrāṇāṃ pitṝṇāṃ ca mahīpate| ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ pretakāryāṇi kāraya||

Verse 8

येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति। येनाभिभूतः पुरुषो मरणं प्रतिपद्यते।। वैशम्पायन उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं सञ्जयस्य महीपतिः। गतासुरिव निश्चेष्टो न्यपतत्पृथिवीतले।। धर्मश्च सुमहास्तात तप्तस्य तपसश्चिरादिति क.छ.ठ.पाठः।।

yena dahyanti gātrāṇi yena prajñā vinaśyati| yenābhibhūtaḥ puruṣo maraṇaṃ pratipadyate|| vaiśampāyana uvāca| tacchrutvā vacanaṃ ghoraṃ sañjayasya mahīpatiḥ| gatāsuriva niśceṣṭo nyapatatpṛthivītale|| dharmaśca sumahāstāta taptasya tapasaścirāditi ka.cha.ṭha.pāṭhaḥ||

Verse 9

तदिदं मरणं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात्। [तस्यान्तं नाधिगच्छामि ऋते प्राणविमोक्षणात्] तं शयानमुपागम्य पृथिव्यां पृथिवीपतिम्। विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत्।।

tadidaṃ maraṇaṃ prāptaṃ mayā bhāgyaviparyayāt| [tasyāntaṃ nādhigacchāmi ṛte prāṇavimokṣaṇāt] taṃ śayānamupāgamya pṛthivyāṃ pṛthivīpatim| viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanamabravīt||

Verse 10

तच्चैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम। इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम्।। उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे मा शुचो भरतर्षभ। एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः।।

taccaivāhaṃ kariṣyāmi adyaiva dvijasattama| ityuktvā tu mahātmānaṃ pitaraṃ brahmavittamam|| uttiṣṭha rājankiṃ śeṣe mā śuco bharatarṣabha| eṣā vai sarvasatvānāṃ lokeśvara parā gatiḥ||

Verse 11

धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढः स शोकं परमं गतः। अभूच्च तूष्णीं राजाऽसौ ध्यायमानो महीपतिः।। अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत। अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना।।

dhṛtarāṣṭro'bhavanmūḍhaḥ sa śokaṃ paramaṃ gataḥ| abhūcca tūṣṇīṃ rājā'sau dhyāyamāno mahīpatiḥ|| abhāvādīni bhūtāni bhāvamadhyāni bhārata| abhāvanidhanānyeva tatra kā paridevanā||

Verse 12

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तं पुत्रं वचनमब्रवीत्।। न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः। एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ| putraśokābhisantaptaṃ putraṃ vacanamabravīt|| na śocanmṛtamanveti na śocanmriyate naraḥ| evaṃ sāṃsiddhike loke kimarthamanuśocasi||

Verse 13

व्यास उवाच। धृतराष्ट्र महाबाहो शृणु वक्ष्यामि पुत्रक। श्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशलः प्रभो।। अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानस्तु जीवति। कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते।।

vyāsa uvāca| dhṛtarāṣṭra mahābāho śṛṇu vakṣyāmi putraka| śrutavānasi medhāvī dharmārthakuśalaḥ prabho|| ayudhyamāno mriyate yudhyamānastu jīvati| kālaṃ prāpya mahārāja na kaścidativartate||

Verse 14

न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिद्वेदितव्यं परन्तप। अनित्यतां हि भूतानां विजानासि न संशयः।। कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधानि च। न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम।।

na te'styaviditaṃ kiñcidveditavyaṃ parantapa| anityatāṃ hi bhūtānāṃ vijānāsi na saṃśayaḥ|| kālaḥ karṣati bhūtāni sarvāṇi vividhāni ca| na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattama||

Verse 15

अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वा शाश्वते सति। जीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि पुत्रक।। यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तपति सर्वतः। तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ।।

adhruve jīvaloke ca sthāne vā śāśvate sati| jīvite maraṇānte ca kasmācchocasi putraka|| yathā vāyustṛṇāgrāṇi saṃvartapati sarvataḥ| tathā kālavaśaṃ yānti bhūtāni bharatarṣabha||

Verse 16

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः। पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन निर्मितः।। एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम्। यस्य कालः प्रयात्यग्रे तत्र का परिदेवना।।

pratyakṣaṃ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥ| putraṃ te kāraṇaṃ kṛtvā kālayogena nirmitaḥ|| ekasārthaprayātānāṃ sarveṣāṃ tatra gāminām| yasya kālaḥ prayātyagre tatra kā paridevanā||

Verse 17

अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां सङ्क्षये नृप। कस्माच्छोचसि ताञ्शूरान्गतान्परमिकां गतिम्।। यांश्चापि निहतान्युद्धे राजंस्त्वमनुशोचसि। न शोच्या हि माहत्मानः सर्वे ते त्रिदिवं गताः।।

avaśyaṃ bhavitavye ca kurūṇāṃ saṅkṣaye nṛpa| kasmācchocasi tāñśūrāngatānparamikāṃ gatim|| yāṃścāpi nihatānyuddhe rājaṃstvamanuśocasi| na śocyā hi māhatmānaḥ sarve te tridivaṃ gatāḥ||

Verse 18

जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना। यतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर।। न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया। तथा स्वर्गमुपायान्ति यथा शूरास्तनुत्यजः।।

jānatā ca mahābāho vidureṇa mahātmanā| yatitaṃ sarvayatnena śamaṃ prati janeśvara|| na yajñairdakṣiṇāvadbhirna tapobhirna vidyayā| tathā svargamupāyānti yathā śūrāstanutyajaḥ||

Verse 19

न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित्। घटताऽपि चिरं कालं नियन्तुमिति मे मतिः।। सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः। सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना।।

na ca daivakṛto mārgaḥ śakyo bhūtena kenacit| ghaṭatā'pi ciraṃ kālaṃ niyantumiti me matiḥ|| sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ| sarve cābhimukhāḥ kṣīṇāstatra kā paridevanā||

Verse 20

देवतानां हि यत्कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम्। तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा स्थैर्यं भवेत्तव।। शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः। हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुरुत्तमपूरषाः।।

devatānāṃ hi yatkāryaṃ mayā pratyakṣataḥ śrutam| tatte'haṃ sampravakṣyāmi yathā sthairyaṃ bhavettava|| śarīrāgniṣu śūrāṇāṃ juhuvuste śarāhutīḥ| hūyamānāñśarāṃścaiva sehuruttamapūraṣāḥ||

Verse 21

पुराऽहं परितो यातः सभामैन्द्रीं जितक्लमः। अपश्यं तत्र च सदा समवेतान्दिवौकसः।। एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम्। न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते।।

purā'haṃ parito yātaḥ sabhāmaindrīṃ jitaklamaḥ| apaśyaṃ tatra ca sadā samavetāndivaukasaḥ|| evaṃ rājaṃstavācakṣe svargyaṃ panthānamuttamam| na yuddhādadhikaṃ kiñcitkṣatriyasyeha vidyate||

Verse 22

नारदप्रमुखांश्चापि सर्वान्देवर्षिसत्तमान्। तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपते।। क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः। आशिषं परमां प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि।।

nāradapramukhāṃścāpi sarvāndevarṣisattamān| tatra cāpi mayā dṛṣṭā pṛthivī pṛthivīpate|| kṣatriyāste mahātmānaḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ| āśiṣaṃ paramāṃ prāptā na śocyāḥ sarva eva hi||

Verse 23

कार्यार्थमुपसम्पन्ना देवतानां समीपतः। उपगम्य तदा धात्री देवानाह समागतान्।। आत्मनाऽऽत्मानमाश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ। नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कार्यमुत्स्नष्टुमर्हसि।।

kāryārthamupasampannā devatānāṃ samīpataḥ| upagamya tadā dhātrī devānāha samāgatān|| ātmanā''tmānamāśvāsya mā śucaḥ puruṣarṣabha| nādya śokābhibhūtastvaṃ kāryamutsnaṣṭumarhasi||

Verse 24

यत्कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदा। प्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम्।।

yatkāryaṃ mama yuṣmābhirbrahmaṇaḥ sadane tadā| pratijñātaṃ mahābhāgāstacchīghraṃ saṃvidhīyatām||

Verse 25

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतः। उवाच वाक्यं प्रहसन्प्रभुस्तां देवसंसदि।।

tasyāstadvacanaṃ śrutvā viṣṇurlokanamaskṛtaḥ| uvāca vākyaṃ prahasanprabhustāṃ devasaṃsadi||

Verse 26

धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वै। दुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यति।।

dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ yastu jyeṣṭhaḥ śatasya vai| duryodhana iti khyātaḥ sa te kāryaṃ kariṣyati||

Verse 27

तं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि। तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रं समागताः।।

taṃ ca prāpya mahīpālaṃ kṛtakṛtyā bhaviṣyasi| tasyārthe pṛthivīpālāḥ kurukṣetraṃ samāgatāḥ||

Verse 28

अन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः। ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम्।।

anyonyaṃ ghātayiṣyanti dṛḍhaiḥ śastraiḥ prahāriṇaḥ| tataste bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanam||

Verse 29

गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान्धारय शोभने। स एष ते सुतो राजँल्लोकसंहारकारणात्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि अध्यायः।।

gaccha śīghraṃ svakaṃ sthānaṃ lokāndhāraya śobhane| sa eṣa te suto rāja~llokasaṃhārakāraṇāt|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi jalapradānikaparvaṇi adhyāyaḥ||

Verse 30

कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप। अमर्षी बलवाञ्शूरः क्रोधनो दुष्प्रसाधनः।।

kaleraṃśaḥ samutpanno gāndhāryā jaṭhare nṛpa| amarṣī balavāñśūraḥ krodhano duṣprasādhanaḥ||

Verse 31

दैवयोगात्समुत्पन्ना भ्रातरस्तस्य तादृशाः। शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखा।।

daivayogātsamutpannā bhrātarastasya tādṛśāḥ| śakunirmātulaścaiva karṇaśca paramaḥ sakhā||

Verse 32

समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः। [यादृशो जायते राजा तादृशोऽस्य जनो भवेत्।।

samutpannā vināśārthaṃ pṛthivyāṃ sahitā nṛpāḥ| [yādṛśo jāyate rājā tādṛśo'sya jano bhavet||

Verse 33

अधर्मो धर्मतां याति स्वामी चेद्धार्मिको भवेत्। स्वामिनो गुणदोषाभ्यां भृत्याः स्युर्नात्र संशयः।।

adharmo dharmatāṃ yāti svāmī ceddhārmiko bhavet| svāmino guṇadoṣābhyāṃ bhṛtyāḥ syurnātra saṃśayaḥ||

Verse 34

दुष्टं राजानमासाद्य गतास्ते तनया नृप।] एतमर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्ववित्।।

duṣṭaṃ rājānamāsādya gatāste tanayā nṛpa|] etamarthaṃ mahābāho nārado veda tattvavit||

Verse 35

आत्मापराधात्पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपते। मा ताञ्शोचस्व राजेन्द्र न हि शोकेऽस्ति कारणम्।।

ātmāparādhātputrāste vinaṣṭāḥ pṛthivīpate| mā tāñśocasva rājendra na hi śoke'sti kāraṇam||

Verse 36

न हि ते पाण्डवाः स्वल्पमपराध्यन्ति भारत। पुत्रास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता मही।।

na hi te pāṇḍavāḥ svalpamaparādhyanti bhārata| putrāstava durātmāno yairiyaṃ ghātitā mahī||

Verse 37

नारदेन च भद्रं ते पूर्वमेव न संशयः। युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम्।। कालः संहारकारणादिति क.छ.ठ.पाठः।।

nāradena ca bhadraṃ te pūrvameva na saṃśayaḥ| yudhiṣṭhirasya samitau rājasūye niveditam|| kālaḥ saṃhārakāraṇāditi ka.cha.ṭha.pāṭhaḥ||

Verse 38

पाण्डवाः कौरवाः सर्वे समासाद्य परस्परम्। नभविष्यन्ति कौन्तेय यत्ते कृत्यं तदाचर।।

pāṇḍavāḥ kauravāḥ sarve samāsādya parasparam| nabhaviṣyanti kaunteya yatte kṛtyaṃ tadācara||

Verse 39

नारदस्य वचः श्रुत्वा तथाऽकुर्वत पाण्डवाः। एतत्ते सर्वमाख्यातं देवगुह्यं सनातनम्।। नारदेन समाख्यातमिति क.छ.ठ.पाठः।।

nāradasya vacaḥ śrutvā tathā'kurvata pāṇḍavāḥ| etatte sarvamākhyātaṃ devaguhyaṃ sanātanam|| nāradena samākhyātamiti ka.cha.ṭha.pāṭhaḥ||

Verse 40

कथं ते शोकनाशः स्यात्प्राणेषु च दया प्रभो। स्नेहश्च पाण्डुपुत्रेषु ज्ञात्वा दैवकृतं विधिम्।।

kathaṃ te śokanāśaḥ syātprāṇeṣu ca dayā prabho| snehaśca pāṇḍuputreṣu jñātvā daivakṛtaṃ vidhim||

Verse 41

एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुतः। कथितो धर्मराजस्य राजसूये कुरूत्तम।।

eṣa cārtho mahābāho pūrvameva mayā śrutaḥ| kathito dharmarājasya rājasūye kurūttama||

Verse 42

यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदिते। अविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम्।।

yatitaṃ dharmaputreṇa mayā guhye nivedite| avigrahe kauravāṇāṃ daivaṃ tu balavattaram||

Verse 43

अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन्कथञ्चन। कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चरेण च।।

anatikramaṇīyo hi vidhī rājankathañcana| kṛtāntasya tu bhūtena sthāvareṇa careṇa ca||

Verse 44

भवान्धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारत। मुह्यते प्राणिनां ज्ञात्वा गतिं चागतिमेव च।।

bhavāndharmaparo yatra buddhiśreṣṭhaśca bhārata| muhyate prāṇināṃ jñātvā gatiṃ cāgatimeva ca||

Verse 45

त्वां तु शोकेन सन्तप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः। ज्ञात्वा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत्।।

tvāṃ tu śokena santaptaṃ muhyamānaṃ muhurmuhuḥ| jñātvā yudhiṣṭhiro rājā prāṇānapi parityajet||

Verse 46

कृपालुर्नित्यशो वीरस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि। स कथं त्वयि राजेन्द्र कृपां नैव करिष्यति।।

kṛpālurnityaśo vīrastiryagyonigateṣvapi| sa kathaṃ tvayi rājendra kṛpāṃ naiva kariṣyati||

Verse 47

मम चैव नियोगेन विधेश्चाप्यनिवर्तनाम्। पाण्डवानां च कारुण्यात्प्राणान्धारय भारत।।

mama caiva niyogena vidheścāpyanivartanām| pāṇḍavānāṃ ca kāruṇyātprāṇāndhāraya bhārata||

Verse 48

एवं ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविष्यति। धर्मार्थः सुमहांस्तात तप्तं स्याच्च तपश्चिरात्।। तदाऽशोचन्त पाण्डवा इति झ.पाठः।।

evaṃ te vartamānasya loke kīrtirbhaviṣyati| dharmārthaḥ sumahāṃstāta taptaṃ syācca tapaścirāt|| tadā'śocanta pāṇḍavā iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 49

पुत्रशोकं समुत्पन्नं हुताशं ज्वलितं यथा। प्रज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सदा सता।।

putraśokaṃ samutpannaṃ hutāśaṃ jvalitaṃ yathā| prajñāmbhasā mahārāja nirvāpaya sadā satā||

Verse 50

वैशम्पायन उवाच। तच्छ्रुत्वा तस्य वचनं व्यासस्यामिततेजसः। मुहूर्तं समनुध्यायन्धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत।।

vaiśampāyana uvāca| tacchrutvā tasya vacanaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ| muhūrtaṃ samanudhyāyandhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣata||

Verse 51

महता शोकजालेन प्रणुन्नोऽस्मि द्विजोत्तम। नात्मानमवबुध्यामि मुह्यमानो मुहुर्मुहुः।।

mahatā śokajālena praṇunno'smi dvijottama| nātmānamavabudhyāmi muhyamāno muhurmuhuḥ||

Verse 52

इदं तु वचनं श्रुत्वा तव देवनियोगजम्। धारयिष्याम्यहं प्राणान्यतिष्ये च न शोचितुं।।

idaṃ tu vacanaṃ śrutvā tava devaniyogajam| dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānyatiṣye ca na śocituṃ||

Verse 53

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः सत्यवतीसुतः। धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत।।

etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ| dhṛtarāṣṭrasya rājendra tatraivāntaradhīyata||