Adhyaya 23

Verse 1

कृष्णप्रति गान्धार्या भीष्मद्रोणादिगुणानुवर्णनपूर्वकं तत्तच्छरीराणां विलपन्तीनां त्तत्स्त्रीणां च प्रदर्शनम्।। 1 ।। गान्धार्युवाच। एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः। धर्मज्ञेन हतस्तात धर्मराजेन संयुगे।।

kṛṣṇaprati gāndhāryā bhīṣmadroṇādiguṇānuvarṇanapūrvakaṃ tattaccharīrāṇāṃ vilapantīnāṃ ttatstrīṇāṃ ca pradarśanam|| 1 || gāndhāryuvāca| eṣa śalyo hataḥ śete sākṣānnakulamātulaḥ| dharmajñena hatastāta dharmarājena saṃyuge||

Verse 2

यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ। स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबलः।।

yastvayā spardhate nityaṃ sarvatra puruṣarṣabha| sa eṣa nihataḥ śete madrarājo mahābalaḥ||

Verse 3

जयद्रथे यदि ब्रूयुरुपरोधं कथञ्चन। मद्रपुत्रे कथं ब्रूयुरुपरोधं विवक्षवः।।

jayadrathe yadi brūyuruparodhaṃ kathañcana| madraputre kathaṃ brūyuruparodhaṃ vivakṣavaḥ||

Verse 4

येन सङ्गृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि। जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजोवधः कृतः।।

yena saṅgṛhṇatā tāta rathamādhiratheryudhi| jayārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tadā tejovadhaḥ kṛtaḥ||

Verse 5

अहो धिक्फश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम्। मुखं प्द्मपलाशाक्षं काकैरादष्टमव्रणम्।।

aho dhikphaśya śalyasya pūrṇacandrasudarśanam| mukhaṃ pdmapalāśākṣaṃ kākairādaṣṭamavraṇam||

Verse 6

एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा। आस्याद्विनिः सृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः।।

eṣā cāmīkarābhasya taptakāñcanasaprabhā| āsyādviniḥ sṛtā jihvā bhakṣyate kṛṣṇa pakṣibhiḥ||

Verse 7

युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम्। रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाङ्गनाः।।

yudhiṣṭhireṇa nihataṃ śalyaṃ samitiśobhanam| rudantyaḥ paryupāsante madrarājaṃ kulāṅganāḥ||

Verse 8

एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम्। क्रोशन्त्योऽथ समासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्।।

etāḥ susūkṣmavasanā madrarājaṃ nararṣabham| krośantyo'tha samāsādya kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham||

Verse 9

शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः। वासिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि त्रयोविंशोऽध्यायः।। 23 ।।

śalyaṃ nipatitaṃ nāryaḥ parivāryābhitaḥ sthitāḥ| vāsitā gṛṣṭayaḥ paṅke parimagnamivarṣabham|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi strīvilāpaparvaṇi trayoviṃśo'dhyāyaḥ|| 23 ||

Verse 10

शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन। शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम्।।

śalyaṃ śaraṇadaṃ śūraṃ paśyemaṃ vṛṣṇinandana| śayānaṃ vīraśayane śarairviśakalīkṛtam||

Verse 11

एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान्। गजाङ्कुशधरः श्रीमाञ्शेते भुवि निपातितः।।

eṣa śailālayo rājā bhagadattaḥ pratāpavān| gajāṅkuśadharaḥ śrīmāñśete bhuvi nipātitaḥ||

Verse 12

यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते। श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान्।।

yasya rukmamayī mālā śirasyeṣā virājate| śvāpadairbhakṣyamāṇasya śobhayantīva mūrdhajān||

Verse 13

एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम्। रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा।। परिमग्निमिव द्विपमिति झ.पाठः।।

etena kila pārthasya yuddhamāsītsudāruṇam| romaharṣaṇamatyugraṃ śakrasya tvahinā yathā|| parimagnimiva dvipamiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 14

योधयित्वा माहाबाहुरेष पार्थं धनञ्जयम्। संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः।।

yodhayitvā māhābāhureṣa pārthaṃ dhanañjayam| saṃśayaṃ gamayitvā ca kuntīputreṇa pātitaḥ||

Verse 15

यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन्। स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे।। अहिना वृत्रासुरेण।।

yasya nāsti samo loke śaurye vīrye ca kaścan| sa eṣa nihataḥ śete bhīṣmo bhīṣmakṛdāhave|| ahinā vṛtrāsureṇa||

Verse 16

पश्य शान्तनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम्। युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात्।।

paśya śāntanavaṃ kṛṣṇa śayānaṃ sūryavarcasam| yugānta iva kālena pātitaṃ sūryamambarāt||

Verse 17

एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान्। नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव।।

eṣa taptvā raṇe śatrūñśastratāpena vīryavān| narasūryo'stamabhyeti sūryo'stamiva keśava||

Verse 18

शरतल्पगतं भीष्ममूर्ध्वरेतसमच्युतम्। शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते।।

śaratalpagataṃ bhīṣmamūrdhvaretasamacyutam| śayānaṃ vīraśayane paśya śūraniṣevite||

Verse 19

कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम्। आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा।।

karṇinālīkanārācairāstīrya śayanottamam| āviśya śete bhagavānskandaḥ śaravaṇaṃ yathā||

Verse 20

अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम्। उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना।।

atūlapūrṇaṃ gāṅgeyastribhirbāṇaiḥ samanvitam| upadhāyopadhānāgryaṃ dattaṃ gāṇḍīvadhanvanā||

Verse 21

पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः। एष शान्तनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि।। भीष्मकृत् भयङ्करकर्मकृत्।।

pālayānaḥ pituḥ śāstramūrdhvaretā mahāyaśāḥ| eṣa śāntanavaḥ śete mādhavāpratimo yudhi|| bhīṣmakṛt bhayaṅkarakarmakṛt||

Verse 22

धर्मात्मा तात सर्वज्ञः पारावर्येण निर्णये। अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत्।। शास्त्रं आज्ञाम्।।

dharmātmā tāta sarvajñaḥ pārāvaryeṇa nirṇaye| amartya iva martyaḥ sanneṣa prāṇānadhārayat|| śāstraṃ ājñām||

Verse 23

नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्‌न पराक्रमी। यत्र शान्तनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः।। शिष्यशरार्चिताविति क.पाठः।।

nāsti yuddhe kṛtī kaścinna vidvān‌na parākramī| yatra śāntanavo bhīṣmaḥ śete'dya nihataḥ paraiḥ|| śiṣyaśarārcitāviti ka.pāṭhaḥ||

Verse 24

स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवैः। धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्टः सत्यवादिना।।

svayametena śūreṇa pṛcchayamānena pāṇḍavaiḥ| dharmajñenāhave mṛtyurādiṣṭaḥ satyavādinā||

Verse 25

प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्वृतः। स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम्।।

pranaṣṭaḥ kuruvaṃśaśca punaryena samudvṛtaḥ| sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṃ mahābuddhiḥ parābhavam||

Verse 26

धर्मेण कुरवः केन परिद्रक्ष्यन्ति माधव। हते देवव्रते भीष्मे देवकल्पे नरर्षभे।। निर्णिये पारावर्येण । परावरौ परलोकेहलोकौ तद्विषयेण ज्ञानेन। तत्त्वज्ञानबलेन प्राणानधारयदित्यर्थः। पारपर्येऽथ निर्णय इति छ.पाठः। पाराशर्यस्य निर्णये इति क.ट.पाठः।।

dharmeṇa kuravaḥ kena paridrakṣyanti mādhava| hate devavrate bhīṣme devakalpe nararṣabhe|| nirṇiye pārāvaryeṇa | parāvarau paralokehalokau tadviṣayeṇa jñānena| tattvajñānabalena prāṇānadhārayadityarthaḥ| pāraparye'tha nirṇaya iti cha.pāṭhaḥ| pārāśaryasya nirṇaye iti ka.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 27

अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा। तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम्।।

arjunasya vinetāramācāryaṃ sātyakestathā| taṃ paśya patitaṃ droṇaṃ kurūṇāṃ gurumuttamam||

Verse 28

अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः। भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव।।

astraṃ caturvidhaṃ veda yathaiva tridaśeśvaraḥ| bhārgavo vā mahāvīryastathā droṇo'pi mādhava||

Verse 29

यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम्। चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन्।।

yasya prasādādbībhatsuḥ pāṇḍavaḥ karma duṣkaram| cakāra sa hataḥ śete nainamastrāṇyapālayan||

Verse 30

यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान्। सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रपृथक्कृतः।।

yaṃ purodhāya kurava āhvayanti sma pāṇḍavān| so'yaṃ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho droṇaḥ śastrapṛthakkṛtaḥ||

Verse 31

यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नरिवाभवत्। स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः।।

yasya nirdahataḥ senāṃ gatiragnarivābhavat| sa bhūmau nihataḥ śete śāntārciriva pāvakaḥ||

Verse 32

धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव। द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा।।

dhanurmuṣṭiraśīrṇaśca hastāvāpaśca mādhava| droṇasya nihatasyāpi dṛśyate jīvato yathā||

Verse 33

वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वाण्यस्त्राणि केशव। अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः।।

vedā yasmācca catvāraḥ sarvāṇyastrāṇi keśava| anapetāni vai śūrādyathaivādau prajāpateḥ||

Verse 34

चन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ। गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ।। धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव। गते देवव्रते स्वर्गं देवकल्पे नरर्षभे इति झ.पाठः।।

candanārhāvimau tasya bandibhirvanditau śubhau| gomāyavo vikarṣanti pādau śiṣyaśatārcitau|| dharmeṣu kuravaḥ kaṃ nu pariprakṣyanti mādhava| gate devavrate svargaṃ devakalpe nararṣabhe iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 35

द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन। कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना।।

droṇaṃ drupadaputreṇa nihataṃ madhusūdana| kṛpī kṛpaṇamanvāste duḥkhopahatacetanā||

Verse 36

तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम्। हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्।।

tāṃ paśya rudatīmārtāṃ muktakeśīmadhomukhīm| hataṃ patimupāsantīṃ droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam||

Verse 37

बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव। उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी।।

bāṇairbhinnatanutrāṇaṃ dhṛṣṭadyumnena keśava| upāste vai mṛdhe droṇaṃ jaṭilā brahmacāriṇī||

Verse 38

प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा। हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी।।

pretakṛtye ca yatate kṛpī kṛpaṇamāturā| hatasya samare bhartuḥ sukumārī yaśasvinī||

Verse 39

अग्नीनाधाय विविधवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः। द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः।।

agnīnādhāya vividhavaccitāṃ prajvālya sarvataḥ| droṇamādhāya gāyanti trīṇi sāmāni sāmagāḥ||

Verse 40

कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः। धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव।।

kurvanti ca citāmete jaṭilā brahmacāriṇaḥ| dhanurbhiḥ śaktibhiścaiva rathanīḍaiśca mādhava||

Verse 41

शरैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम्। त एते द्रोणमादाय गायन्ति च रुदन्ति च।।

śaraiśca vividhairanyairdhakṣyante bhūritejasam| ta ete droṇamādāya gāyanti ca rudanti ca||

Verse 42

सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे। अग्नावग्निं समाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने।।

sāmabhistribhirantasthairanuśaṃsanti cāpare| agnāvagniṃ samādhāya droṇaṃ hutvā hutāśane||

Verse 43

गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः। अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा।।

gacchantyabhimukhā gaṅgāṃ droṇaśiṣyā dvijātayaḥ| apasavyāṃ citiṃ kṛtvā puraskṛtya kṛpīṃ tathā||