Adhyaya 2

Verse 1

समन्तपञ्चकाख्यानं।। 1 ।। अक्षौहिण्यादिपरिमाण।। 2 ।। आदिपर्वादिसर्वपर्वणां संक्षेपेण वृत्तान्तकथनं।। 3 ।। नारतश्रवणफलकथनं।। 4 ।। ऋषय ऊचुः। समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन। एतत्सर्वं यथातत्त्वं श्रोतुमिच्छामहे वयम्।।

samantapañcakākhyānaṃ|| 1 || akṣauhiṇyādiparimāṇa|| 2 || ādiparvādisarvaparvaṇāṃ saṃkṣepeṇa vṛttāntakathanaṃ|| 3 || nārataśravaṇaphalakathanaṃ|| 4 || ṛṣaya ūcuḥ| samantapañcakamiti yaduktaṃ sūtanandana| etatsarvaṃ yathātattvaṃ śrotumicchāmahe vayam||

Verse 2

सौतिरुवाच। शृणुध्वं मम भो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः। समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः।।

sautiruvāca| śṛṇudhvaṃ mama bho viprā bruvataśca kathāḥ śubhāḥ| samantapañcakākhyaṃ ca śrotumarhatha sattamāḥ||

Verse 3

त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृतां वरः। असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पर्वसंग्रहपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः ।। 2 ।। ।। समाप्तं पर्वसंग्रहपर्व ।।

tretādvāparayoḥ sandhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ| asakṛtpārthivaṃ kṣatraṃ jaghānāmarṣacoditaḥ|| iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi parvasaṃgrahaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 || || samāptaṃ parvasaṃgrahaparva ||

Verse 4

स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः। समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्।।

sa sarvaṃ kṣatramutsādya svavīryeṇānaladyutiḥ| samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān||

Verse 5

स तेषु रुधिराम्भःसु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः। पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्।।

sa teṣu rudhirāmbhaḥsu hradeṣu krodhamūrcchitaḥ| pitṝnsaṃtarpayāmāsa rudhireṇeti naḥ śrutam||

Verse 6

अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो राममब्रुवन्। राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव।।

atharcīkādayo'bhyetya pitaro rāmamabruvan| rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava||

Verse 7

अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो। वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते।।

anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa tava prabho| varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yamicchasi mahādyute||

Verse 8

राम उवाच। यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि। यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया।।

rāma uvāca| yadi me pitaraḥ prītā yadyanugrāhyatā mayi| yacca roṣābhibhūtena kṣatramutsāditaṃ mayā||

Verse 9

अतश्च पापान्मुच्येऽहमेष मे प्रार्थितो वरः। ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः।।

ataśca pāpānmucye'hameṣa me prārthito varaḥ| hradāśca tīrthabhūtā me bhaveyurbhuvi viśrutāḥ||

Verse 10

एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन्। तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह।। क्षत्र क्षत्रियजातिं। अमर्षः स्वपितुः क्षत्रियेण हतत्वाज्जातस्य क्रोधस्यासहनं तेन चोदितः प्रेरितः।।

evaṃ bhaviṣyatītyevaṃ pitarastamathābruvan| taṃ kṣamasveti niṣiṣidhustataḥ sa virarāma ha|| kṣatra kṣatriyajātiṃ| amarṣaḥ svapituḥ kṣatriyeṇa hatatvājjātasya krodhasyāsahanaṃ tena coditaḥ preritaḥ||

Verse 11

तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम्। समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्।।

teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām| samantapañcakamiti puṇyaṃ tatparikīrtitam||

Verse 12

येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते। तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः।।

yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate| tenaiva nāmnā taṃ deśaṃ vācyamāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 13

अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत्। समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः।।

antare caiva saṃprāpte kalidvāparayorabhūt| samantapañcake yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ||

Verse 14

तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते। अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया।। निषिषिधुः निषिद्धवन्तः। अक्षराधिक्यमार्ष।।

tasminparamadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite| aṣṭādaśa samājagmurakṣauhiṇyo yuyutsayā|| niṣiṣidhuḥ niṣiddhavantaḥ| akṣarādhikyamārṣa||

Verse 15

समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधं गताः। एतन्नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः।।

sametya taṃ dvijāstāśca tatraiva nidhaṃ gatāḥ| etannāmābhinirvṛttaṃ tasya deśasya vai dvijāḥ||

Verse 16

पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः। तदेतत्कथितं सर्वं मया ब्राह्मणसत्तमाः।। यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रताः।।

puṇyaśca ramaṇīyaśca sa deśo vaḥ prakīrtitaḥ| tadetatkathitaṃ sarvaṃ mayā brāhmaṇasattamāḥ|| yathā deśaḥ sa vikhyātastriṣu lokeṣu suvratāḥ||

Verse 17

ऋषय ऊचुः। अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन। एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम्।।

ṛṣaya ūcuḥ| akṣauhiṇya iti proktaṃ yattvayā sūtanandana| etadicchāmahe śrotuṃ sarvameva yathātatham||

Verse 18

अक्षौहिण्याः परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम्। यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव।।

akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṃ narāśvarathadantinām| yathāvaccaiva no brūhi sarvaṃ hi viditaṃ tava||

Verse 19

सौतिरुवाच। एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः। त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते।। भूदोषाः निम्नोन्नतत्वकण्टकित्वादयः।।

sautiruvāca| eko ratho gajaścaiko narāḥ pañca padātayaḥ| trayaśca turagāstajjñaiḥ pattirityabhidhīyate|| bhūdoṣāḥ nimnonnatatvakaṇṭakitvādayaḥ||

Verse 20

पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः। त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते।।

pattiṃ tu triguṇāmetāmāhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ| trīṇi senāmukhānyeko gulma ityabhidhīyate||

Verse 21

त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः। स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः।।

trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇāstrayaḥ| smṛtāstisrastu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ||

Verse 22

चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी। अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः।।

camūstu pṛtanāstisrastisraścamvastvanīkinī| anīkinīṃ daśaguṇāṃ prāhurakṣauhiṇīṃ budhāḥ||

Verse 23

अक्षौहिण्याः प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमाः। संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः।। पदातय इति रथादिगतानां नराण व्युदासः।।

akṣauhiṇyāḥ prasaṃkhyātā rathānāṃ dvijasattamāḥ| saṃkhyāgaṇitatattvajñaiḥ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ|| padātaya iti rathādigatānāṃ narāṇa vyudāsaḥ||

Verse 24

शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः। गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत्।।

śatānyupari caivāṣṭau tathā bhūyaśca saptatiḥ| gajānāṃ ca parīmāṇametadeva vinirdiśet||

Verse 25

ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि नवैव तु। नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः।।

jñeyaṃ śatasahasraṃ tu sahasrāṇi navaiva tu| narāṇāmapi pañcāśacchatāni trīṇi cānaghāḥ||

Verse 26

पञ्च षष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च। दशोत्तराणि षट् प्राहुर्यथावदिह संख्यया।।

pañca ṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca| daśottarāṇi ṣaṭ prāhuryathāvadiha saṃkhyayā||

Verse 27

एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वदितो जनाः। यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधनाः।।

etāmakṣauhiṇīṃ prāhuḥ saṃkhyātattvadito janāḥ| yāṃ vaḥ kathitavānasmi vistareṇa tapodhanāḥ||

Verse 28

एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः। अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डिताष्टादशैव तु।। -26 अक्षौहिण्याः 21870 रथाः। 21871 गजाः। 109350 पदातयः। 65610 हयाः।।

etayā saṃkhyayā hyāsankurupāṇḍavasenayoḥ| akṣauhiṇyo dvijaśreṣṭhāḥ piṇḍitāṣṭādaśaiva tu|| -26 akṣauhiṇyāḥ 21870 rathāḥ| 21871 gajāḥ| 109350 padātayaḥ| 65610 hayāḥ||

Verse 29

समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधं गताः। कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा।।

sametāstatra vai deśe tatraiva nidhaṃ gatāḥ| kauravānkāraṇaṃ kṛtvā kālenādbhutakarmaṇā||

Verse 30

अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित्। अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम्।।

ahāni yuyudhe bhīṣmo daśaiva paramāstravit| ahāni pañca droṇastu rarakṣa kuruvāhinīm||

Verse 31

अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः। शल्योऽर्धदिवसं चैव गदायुद्धमतः परम्।।

ahanī yuyudhe dve tu karṇaḥ parabalārdanaḥ| śalyo'rdhadivasaṃ caiva gadāyuddhamataḥ param||

Verse 32

तस्यैव दिवसस्यान्ते द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः। प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम्।। पिण्डिता एकीभूताः।।

tasyaiva divasasyānte drauṇihārdikyagautamāḥ| prasuptaṃ niśi viśvastaṃ jaghnuryaudhiṣṭhiraṃ balam|| piṇḍitā ekībhūtāḥ||

Verse 33

यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम्। जनमेजयस्य तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता।। हार्दिक्यः कृतवर्मा गौतमः कृपः।।

yattu śaunaka satre te bhāratākhyānamuttamam| janamejayasya tatsatre vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā|| hārdikyaḥ kṛtavarmā gautamaḥ kṛpaḥ||

Verse 34

कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम्। पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादितः स्मृतम्।। ते तव सत्रे यद्भारताख्यानं मत्तः प्रवृत्तं तज्जनमेजयस्य सत्रे व्यासशिष्येण कथितमित्युत्तरेण संबन्धः।।

kathitaṃ vistarārthaṃ ca yaśo vīryaṃ mahīkṣitām| pauṣyaṃ tatra ca paulomamāstīkaṃ cāditaḥ smṛtam|| te tava satre yadbhāratākhyānaṃ mattaḥ pravṛttaṃ tajjanamejayasya satre vyāsaśiṣyeṇa kathitamityuttareṇa saṃbandhaḥ||

Verse 35

विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम्। प्रतिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः।। तत्र भारते।।

vicitrārthapadākhyānamanekasamayānvitam| pratipannaṃ naraiḥ prājñairvairāgyamiva mokṣibhiḥ|| tatra bhārate||

Verse 36

आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम्। इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम्।।

ātmeva veditavyeṣu priyeṣviva hi jīvitam| itihāsaḥ pradhānārthaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgameṣvayam||

Verse 37

अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते। आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्।।

anāśrityedamākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate| āhāramanapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam||

Verse 38

तदेतद्भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते। उदयतेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः।। प्रतिपन्नं शरणीकृतं।।

tadetadbhārataṃ nāma kavibhistūpajīvyate| udayatepsubhirbhṛtyairabhijāta iveśvaraḥ|| pratipannaṃ śaraṇīkṛtaṃ||

Verse 39

इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा। स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक्।।

itihāsottame yasminnarpitā buddhiruttamā| svaravyañjanayoḥ kṛtsnā lokavedāśrayeva vāk||

Verse 40

तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः। सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च।।

tasya prajñābhipannasya vicitrapadaparvaṇaḥ| sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthairbhūṣitasya ca||

Verse 41

भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः। पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः।। भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः। पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः।।

bhāratasyetihāsasya śrūyatāṃ parvasaṃgrahaḥ| parvānukramaṇī pūrvaṃ dvitīyaḥ parvasaṃgrahaḥ|| bhāratasyetihāsasya śrūyatāṃ parvasaṃgrahaḥ| parvānukramaṇī pūrvaṃ dvitīyaḥ parvasaṃgrahaḥ||

Verse 42

पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्। ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम्।।

pauṣyaṃ paulomamāstīkamādiraṃśāvatāraṇam| tataḥ saṃbhavaparvoktamadbhutaṃ romaharṣaṇam||

Verse 43

दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते। ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः।।

dāho jatugṛhasyātra haiḍimbaṃ parva cocyate| tato bakavadhaḥ parva parva caitrarathaṃ tataḥ||

Verse 44

ततः स्वयंवरो देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते। क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्।।

tataḥ svayaṃvaro devyāḥ pāñcālyāḥ parva cocyate| kṣātradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam||

Verse 45

विदुरागमनं पर्व राज्यलाभस्तथैव च। अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः।।

vidurāgamanaṃ parva rājyalābhastathaiva ca| arjunasya vane vāsaḥ subhadrāharaṇaṃ tataḥ||

Verse 46

सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेया हरणहारिका। ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम्।। अभिजातः कुलीनः।।

subhadrāharaṇādūrdhvaṃ jñeyā haraṇahārikā| tataḥ khāṇḍavadāhākhyaṃ tatraiva mayadarśanam|| abhijātaḥ kulīnaḥ||

Verse 47

सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम्। जरासन्धवधः पर्व पर्व दिग्विजयं तथा।।

sabhāparva tataḥ proktaṃ mantraparva tataḥ param| jarāsandhavadhaḥ parva parva digvijayaṃ tathā||

Verse 48

पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते। ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः।।

parva digvijayādūrdhvaṃ rājasūyikamucyate| tataścārghābhiharaṇaṃ śiśupālavadhastataḥ||

Verse 49

द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमः परम्। तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एवच।। हरणं दायः पारिबर्हमिति यावत् तस्य हारिका समानयनं।।

dyūtaparva tataḥ proktamanudyūtamaḥ param| tata āraṇyakaṃ parva kirmīravadha evaca|| haraṇaṃ dāyaḥ pāribarhamiti yāvat tasya hārikā samānayanaṃ||

Verse 50

अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम्। ईश्वरार्जुनयोर्युद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम्।। अनुद्यूतं पुनर्द्यूतं।।

arjunasyābhigamanaṃ parva jñeyamataḥ param| īśvarārjunayoryuddhaṃ parva kairātasaṃjñitam|| anudyūtaṃ punardyūtaṃ||

Verse 51

इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम्। नलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम्।।

indralokābhigamanaṃ parva jñeyamataḥ param| nalopākhyānamapi ca dhārmikaṃ karuṇodayam||

Verse 52

तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः। जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम्।।

tīrthayātrā tataḥ parva kururājasya dhīmataḥ| jaṭāsuravadhaḥ parva yakṣayuddhamataḥ param||

Verse 53

निवातकवचैर्युद्धं पर्व चाजगरं ततः। मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते।। अभिगमनं तपसे गमनं।।

nivātakavacairyuddhaṃ parva cājagaraṃ tataḥ| mārkaṇḍeyasamāsyā ca parvānantaramucyate|| abhigamanaṃ tapase gamanaṃ||

Verse 54

संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः। घोषयात्रा ततः पर्व ततः प्रायोपवेशनेम्। मन्त्रस्य निश्चयं चैव मृगस्वप्नोद्भवं ततः।।

saṃvādaśca tataḥ parva draupadīsatyabhāmayoḥ| ghoṣayātrā tataḥ parva tataḥ prāyopaveśanem| mantrasya niścayaṃ caiva mṛgasvapnodbhavaṃ tataḥ||

Verse 55

व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च। द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम्।।

vrīhidrauṇikamākhyānamaindradyumnaṃ tathaiva ca| draupadīharaṇaṃ parva jayadrathavimokṣaṇam||

Verse 56

रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम्। पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम्।।

rāmopākhyānamatraiva parva jñeyamataḥ param| pativratāyā māhātmyaṃ sāvitryāścaivamadbhutam||

Verse 57

कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते। आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम्।। पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम्।। समास्या सहावस्थानं।।

kuṇḍalāharaṇaṃ parva tataḥ paramihocyate| āraṇeyaṃ tataḥ parva vairāṭaṃ tadanantaram|| pāṇḍavānāṃ praveśaśca samayasya ca pālanam|| samāsyā sahāvasthānaṃ||

Verse 58

कीचकानां वधः पर्व पर्व ग्रोग्रहणं ततः। अभिमन्योश्च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम्।।

kīcakānāṃ vadhaḥ parva parva grograhaṇaṃ tataḥ| abhimanyośca vairāṭyāḥ parva vaivāhikaṃ smṛtam||

Verse 59

उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम्। ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम्।।

udyogaparva vijñeyamata ūrdhvaṃ mahādbhutam| tataḥ saṃjayayānākhyaṃ parva jñeyamataḥ param||

Verse 60

प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया। पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम्।।

prajāgaraṃ tathā parva dhṛtarāṣṭrasya cintayā| parva sānatsujātaṃ vai guhyamadhyātmadarśanam||

Verse 61

यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च। मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च।।

yānasandhistataḥ parva bhagavadyānameva ca| mātalīyamupākhyānaṃ caritaṃ gālavasya ca||

Verse 62

सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च। जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजकम्।।

sāvitraṃ vāmadevyaṃ ca vainyopākhyānameva ca| jāmadagnyamupākhyānaṃ parva ṣoḍaśarājakam||

Verse 63

सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम्। उद्योगः सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च।।

sabhāpraveśaḥ kṛṣṇasya vidulāputraśāsanam| udyogaḥ sainyaniryāṇaṃ viśvopākhyānameva ca||

Verse 64

ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः। मन्त्रस्य निश्चयं कृत्वा कार्यस्य समनन्तरम्।।

jñeyaṃ vivādaparvātra karṇasyāpi mahātmanaḥ| mantrasya niścayaṃ kṛtvā kāryasya samanantaram||

Verse 65

श्वेतस्य वासुदेवेन चित्रं बहुकथाश्रयम्। निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः।।

śvetasya vāsudevena citraṃ bahukathāśrayam| niryāṇaṃ ca tataḥ parva kurupāṇḍavasenayoḥ||

Verse 66

रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम्। उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम्।।

rathātirathasaṃkhyā ca parvoktaṃ tadanantaram| ulūkadūtāgamanaṃ parvāmarṣavivardhanam||

Verse 67

अम्बोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम्।। भीष्माभिषेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते।।

ambopākhyānamatraiva parva jñeyamataḥ param|| bhīṣmābhiṣecanaṃ parva tataścādbhutamucyate||

Verse 68

जम्बूखम्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम्।। भूमिपर्व ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्तनम्।।

jambūkhamḍavinirmāṇaṃ parvoktaṃ tadanantaram|| bhūmiparva tataḥ proktaṃ dvīpavistārakīrtanam||

Verse 69

दिव्यं चक्षुर्ददौ यत्र संजयाय महामुनिः। पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः। द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्ततः।।

divyaṃ cakṣurdadau yatra saṃjayāya mahāmuniḥ| parvoktaṃ bhagavadgītā parva bhīṣmavadhastataḥ| droṇābhiṣecanaṃ parva saṃśaptakavadhastataḥ||

Verse 70

अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञा पर्व चोच्यते। जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः।। प्रवेशः विराटनगरे। समयस्य संकेतस्य नियमस्य वा।।

abhimanyuvadhaḥ parva pratijñā parva cocyate| jayadrathavadhaḥ parva ghaṭotkacavadhastataḥ|| praveśaḥ virāṭanagare| samayasya saṃketasya niyamasya vā||

Verse 71

ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम्। मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते।।

tato droṇavadhaḥ parva vijñeyaṃ lomaharṣaṇam| mokṣo nārāyaṇāstrasya parvānantaramucyate||

Verse 72

कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम्। ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम्।। प्रतिज्ञा जयद्रथवधार्थं।।

karṇaparva tato jñeyaṃ śalyaparva tataḥ param| hradapraveśanaṃ parva gadāyuddhamataḥ param|| pratijñā jayadrathavadhārthaṃ||

Verse 73

सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम्। अत ऊर्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते।।

sārasvataṃ tataḥ parva tīrthavaṃśānukīrtanam| ata ūrdhvaṃ subībhatsaṃ parva sauptikamucyate||

Verse 74

ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम्। जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम्।।

aiṣīkaṃ parva coddiṣṭamata ūrdhvaṃ sudāruṇam| jalapradānikaṃ parva strīvilāpastataḥ param||

Verse 75

श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम्। चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः।।

śrāddhaparva tato jñeyaṃ kurūṇāmaurdhvadehikam| cārvākanigrahaḥ parva rakṣaso brahmarūpiṇaḥ||

Verse 76

आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजसर्य धीमतः। प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम्।।

ābhiṣecanikaṃ parva dharmarājasarya dhīmataḥ| pravibhāgo gṛhāṇāṃ ca parvoktaṃ tadanantaram||

Verse 77

शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम्। आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम्।।

śāntiparva tato yatra rājadharmānuśāsanam| āpaddharmaśca parvoktaṃ mokṣadharmastataḥ param||

Verse 78

शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम्। प्रादुर्भावश्च दुर्वासःसंवादश्चैव मायया।।

śukapraśnābhigamanaṃ brahmapraśnānuśāsanam| prādurbhāvaśca durvāsaḥsaṃvādaścaiva māyayā||

Verse 79

ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम्। स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः।।

tataḥ parva parijñeyamānuśāsanikaṃ param| svargārohaṇikaṃ caiva tato bhīṣmasya dhīmataḥ||

Verse 81

पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च। नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते।।

parva cāśramavāsākhyaṃ putradarśanameva ca| nāradāgamanaṃ parva tataḥ paramihocyate||

Verse 82

मौसलं पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरं सुदारुणम्। महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः।।

mausalaṃ parva coddiṣṭaṃ tato ghoraṃ sudāruṇam| mahāprasthānikaṃ parva svargārohaṇikaṃ tataḥ||

Verse 83

हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम्। विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा।। ह्रदप्रवेशनं दुर्योधनस्य।।

harivaṃśastataḥ parva purāṇaṃ khilasaṃjñitam| viṣṇuparva śiśoścaryā viṣṇoḥ kaṃsavadhastathā|| hradapraveśanaṃ duryodhanasya||

Verse 84

भविष्यं पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत्। एतत्पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना।।

bhaviṣyaṃ parva cāpyuktaṃ khileṣvevādbhutaṃ mahat| etatparvaśataṃ pūrṇaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā||

Verse 85

यथावत्सूतपुत्रेण रौमहर्षणिना ततः। उक्तानि नैमिशारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु।।

yathāvatsūtaputreṇa raumaharṣaṇinā tataḥ| uktāni naimiśāraṇye parvāṇyaṣṭādaśaiva tu||

Verse 86

समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः। पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्।।

samāso bhāratasyāyamatroktaḥ parvasaṃgrahaḥ| pauṣyaṃ paulomamāstīkamādiraṃśāvatāraṇam||

Verse 87

संभवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः। तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः।।

saṃbhavo jatuveśmākhyaṃ hiḍimbabakayorvadhaḥ| tathā caitrarathaṃ devyāḥ pāñcālyāśca svayaṃvaraḥ||

Verse 88

क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्। विदुरागमनं चैव राज्यलाभस्तथैव च।।

kṣātradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam| vidurāgamanaṃ caiva rājyalābhastathaiva ca||

Verse 89

वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः। हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च।।

vanavāso'rjunasyāpi subhadrāharaṇaṃ tataḥ| haraṇāharaṇaṃ caiva dahanaṃ khāṇḍavasya ca||

Verse 90

अन्यत्र कथितस्यावशिष्टं यत्पुनः प्रक्रम्य कथ्यते तत् खिलं प्रोच्यते। हरिवंशश्च तादृशः।।

anyatra kathitasyāvaśiṣṭaṃ yatpunaḥ prakramya kathyate tat khilaṃ procyate| harivaṃśaśca tādṛśaḥ||

Verse 91

पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः। आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः।।

paulome bhṛguvaṃśasya vistāraḥ parikīrtitaḥ| āstīke sarvanāgānāṃ garuḍasya ca saṃbhavaḥ||

Verse 92

क्षीरोदमथं चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा। यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च।।

kṣīrodamathaṃ caiva janmoccaiḥśravasastathā| yajataḥ sarpasatreṇa rājñaḥ pārikṣitasya ca||

Verse 93

कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम्। विविधाः संभवा राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि।।

katheyamabhinirvṛttā bhāratānāṃ mahātmanām| vividhāḥ saṃbhavā rājñāmuktāḥ saṃbhavaparvaṇi||

Verse 94

अन्येषां चैव शूराणामृषेर्द्वैपायनस्य च। अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम्।।

anyeṣāṃ caiva śūrāṇāmṛṣerdvaipāyanasya ca| aṃśāvataraṇaṃ cātra devānāṃ parikīrtitam||

Verse 95

दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम्। नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम्।।

daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāṃ ca mahaujasām| nāgānāmatha sarpāṇāṃ gandharvāṇāṃ patattriṇām||

Verse 96

अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः। महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः।।

anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ vividhānāṃ samudbhavaḥ| maharṣerāśramapade kaṇvasya ca tapasvinaḥ||

Verse 97

शकुन्तलायां दुष्यन्ताद्भरतश्चापि जज्ञिवान्। यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम्।।

śakuntalāyāṃ duṣyantādbharataścāpi jajñivān| yasya lokeṣu nāmnedaṃ prathitaṃ bhārataṃ kulam||

Verse 98

वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम्। शन्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि।।

vasūnāṃ punarutpattirbhāgīrathyāṃ mahātmanām| śantanorveśmani punasteṣāṃ cārohaṇaṃ divi||

Verse 99

तेजोंशानां च संपातो भीष्मस्याप्यत्र संभवः। राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः।।

tejoṃśānāṃ ca saṃpāto bhīṣmasyāpyatra saṃbhavaḥ| rājyānnivartanaṃ tasya brahmacaryavrate sthitiḥ||

Verse 100

प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च। हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः।।

pratijñāpālanaṃ caiva rakṣā citrāṅgadasya ca| hate citrāṅgade caiva rakṣā bhrāturyavīyasaḥ||

Verse 101

विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम्। धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा।।

vicitravīryasya tathā rājye saṃpratipādanam| dharmasya nṛṣu saṃbhūtiraṇīmāṇḍavyaśāpajā||

Verse 102

कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा। धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः।।

kṛṣṇadvaipāyanāccaiva prasūtirvaradānajā| dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍośca pāṇḍavānāṃ ca saṃbhavaḥ||

Verse 103

वारणावतयात्रा च मन्त्रो दुर्योधनस्य च। कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति।।

vāraṇāvatayātrā ca mantro duryodhanasya ca| kūṭasya dhārtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavānprati||

Verse 104

हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः। विदुरेण कृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया।।

hitopadeśaśca pathi dharmarājasya dhīmataḥ| vidureṇa kṛto yatra hitārthaṃ mlecchabhāṣayā||

Verse 105

विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गोपक्रमक्रिया। निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि।।

vidurasya ca vākyena suruṅgopakramakriyā| niṣādyāḥ pañcaputrāyāḥ suptāyā jatuveśmani||

Verse 106

पुरोचनस्य चात्रैव दहनं संप्रकीर्तितम्। पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम्।।

purocanasya cātraiva dahanaṃ saṃprakīrtitam| pāṇḍavānāṃ vane ghore hiḍimbāyāśca darśanam||

Verse 107

तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात्। घटोत्कचस्य चोत्पत्तिंरत्रैव परिकीर्तिता।।

tatraiva ca hiḍimbasya vadho bhīmānmahābalāt| ghaṭotkacasya cotpattiṃratraiva parikīrtitā||

Verse 108

महर्षेर्दर्शनं चैव व्यासस्यामिततेजसः। तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने।।

maharṣerdarśanaṃ caiva vyāsasyāmitatejasaḥ| tadājñayaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane||

Verse 109

अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः। बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः।।

ajñātacaryayā vāso yatra teṣāṃ prakīrtitaḥ| bakasya nidhanaṃ caiva nāgarāṇāṃ ca vismayaḥ||

Verse 110

संभवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह। ब्राह्मणात्समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः।।

saṃbhavaścaiva kṛṣṇāyā dhṛṣṭadyumnasya caiva ha| brāhmaṇātsamupaśrutya vyāsavākyapracoditāḥ||

Verse 111

द्रौपदीं प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया। पञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः।।

draupadīṃ prārthayantaste svayaṃvaradidṛkṣayā| pañcālānabhito jagmuryatra kautūhalānvitāḥ||

Verse 112

अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा। सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे।।

aṅgāraparṇaṃ nirjitya gaṅgākūle'rjunastadā| sakhyaṃ kṛtvā tatastena tasmādeva ca śuśruve||

Verse 113

तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम्। भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पञ्चालानभितो ययौ।।

tāpatyamatha vāsiṣṭhamaurvaṃ cākhyānamuttamam| bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pañcālānabhito yayau||

Verse 114

पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनञ्जयः। द्रौपदीं लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम्।।

pāñcālanagare cāpi lakṣyaṃ bhittvā dhanañjayaḥ| draupadīṃ labdhavānatra madhye sarvamahīkṣitām||

Verse 115

भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान्पृथिवीपतीन्। शल्यकर्णौ च तरसा जितवन्तौ महामृधे।।

bhīmasenārjunau yatra saṃrabdhānpṛthivīpatīn| śalyakarṇau ca tarasā jitavantau mahāmṛdhe||

Verse 116

दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम्। शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती।।

dṛṣṭvā tayośca tadvīryamaprameyamamānuṣam| śaṅkamānau pāṇḍavāṃstān rāmakṛṣṇau mahāmatī||

Verse 117

जग्मतुस्तैः समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि। पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च।। माहात्म्यमुत्तङ्कस्य उदङ्कस्येत्यपि पाठः।।

jagmatustaiḥ samāgantuṃ śālāṃ bhārgavaveśmani| pañcānāmekapatnītve vimarśo drupadasya ca|| māhātmyamuttaṅkasya udaṅkasyetyapi pāṭhaḥ||

Verse 118

पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते। द्रौपद्या देवविहीतो विवाहश्चाप्यमानुषः।।

pañcendrāṇāmupākhyānamatraivādbhutamucyate| draupadyā devavihīto vivāhaścāpyamānuṣaḥ||

Verse 119

क्षत्तुश्च धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति। विदुरस्य च संप्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च।।

kṣattuśca dhārtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavānprati| vidurasya ca saṃprāptirdarśanaṃ keśavasya ca||

Verse 120

खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धसर्जनम्। नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया।।

khāṇḍavaprasthavāsaśca tathā rājyārdhasarjanam| nāradasyājñayā caiva draupadyāḥ samayakriyā||

Verse 121

सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम्। अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम्।।

sundopasundayostadvadākhyānaṃ parikīrtitam| anantaraṃ ca draupadyā sahāsīnaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 122

अनु प्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम्। मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः।।

anu praviśya viprārthe phālguno gṛhya cāyudham| mokṣayitvā gṛhaṃ gatvā viprārthaṃ kṛtaniścayaḥ||

Verse 123

समयं पालयन्वीरो वनं यत्र जगाम ह। पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि सङ्गमः।।

samayaṃ pālayanvīro vanaṃ yatra jagāma ha| pārthasya vanavāse ca ulūpyā pathi saṅgamaḥ||

Verse 124

पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च। तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽप्सरसः शुभाः।।

puṇyatīrthānusaṃyānaṃ babhruvāhanajanma ca| tatraiva mokṣayāmāsa pañca so'psarasaḥ śubhāḥ||

Verse 125

शापाद्ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः। प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागमः।।

śāpādgrāhatvamāpannā brāhmaṇasya tapasvinaḥ| prabhāsatīrthe pārthena kṛṣṇasya ca samāgamaḥ||

Verse 126

द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी। वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना।।

dvārakāyāṃ subhadrā ca kāmayānena kāminī| vāsudevasyānumate prāptā caiva kirīṭinā||

Verse 127

गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने। अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः।।

gṛhītvā haraṇaṃ prāpte kṛṣṇe devakinandane| abhimanyoḥ subhadrāyāṃ janma cottamatejasaḥ||

Verse 128

द्रौपद्यास्तनयानां च संभवोऽनुप्रकीर्तितः। विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु।।

draupadyāstanayānāṃ ca saṃbhavo'nuprakīrtitaḥ| vihārārthaṃ ca gatayoḥ kṛṣṇayoryamunāmanu||

Verse 129

संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम्। मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजङ्गस्य च मोक्षणम्।।

saṃprāptiścakradhanuṣoḥ khāṇḍavasya ca dāhanam| mayasya mokṣo jvalanādbhujaṅgasya ca mokṣaṇam||

Verse 130

महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ङ्ग्या तनयसंभवः। इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहु विस्तरम्।।

maharṣermandapālasya śārṅgyā tanayasaṃbhavaḥ| ityetadādiparvoktaṃ prathamaṃ bahu vistaram||

Verse 131

अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा। सप्तविंशतिरध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा।।

adhyāyānāṃ śate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā| saptaviṃśatiradhyāyā vyāsenottamatejasā||

Verse 132

अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च। श्लोकाश्च चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना।।

aṣṭau ślokasahasrāṇi aṣṭau ślokaśatāni ca| ślokāśca caturāśītirmuninoktā mahātmanā||

Verse 133

द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते। सभाक्रिया पाण्डवानां किङ्कराणां च दर्शनम्।

dvitīyaṃ tu sabhāparva bahuvṛttāntamucyate| sabhākriyā pāṇḍavānāṃ kiṅkarāṇāṃ ca darśanam|

Verse 134

लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शिनः। राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा।।

lokapālasabhākhyānaṃ nāradāddevadarśinaḥ| rājasūyasya cārambho jarāsandhavadhastathā||

Verse 135

गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम्। तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाम्डवानां प्रकीर्तितः।।

girivraje niruddhānāṃ rājñāṃ kṛṣṇena mokṣaṇam| tathā digvijayo'traiva pāmḍavānāṃ prakīrtitaḥ||

Verse 136

राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महक्रतौ। राजसूयेऽर्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा।।

rājñāmāgamanaṃ caiva sārhaṇānāṃ mahakratau| rājasūye'rghasaṃvāde śiśupālavadhastathā||

Verse 137

यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च। दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले।।

yajñe vibhūtiṃ tāṃ dṛṣṭvā duḥkhāmarṣānvitasya ca| duryodhanasyāvahāso bhīmena ca sabhātale||

Verse 138

यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत्। यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत्।। भार्गवः कुलालः।।

yatrāsya manyurudbhūto yena dyūtamakārayat| yatra dharmasutaṃ dyūte śakuniḥ kitavo'jayat|| bhārgavaḥ kulālaḥ||

Verse 139

यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदीं नौरिवार्णवात्। धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः स्नुषां परमदुःखिताम्।।

yatra dyūtārṇave magnāṃ draupadīṃ naurivārṇavāt| dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ snuṣāṃ paramaduḥkhitām||

Verse 140

तारयामास तांस्तीर्णाञ्ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः। पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान्।।

tārayāmāsa tāṃstīrṇāñjñātvā duryodhano nṛpaḥ| punareva tato dyūte samāhvayata pāṇḍavān||

Verse 141

जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्ततः। एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना।।

jitvā sa vanavāsāya preṣayāmāsa tāṃstataḥ| etatsarvaṃ sabhāparva samākhyātaṃ mahātmanā||

Verse 142

अध्यायाः सप्ततिर्ज्ञेयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया। श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च।।

adhyāyāḥ saptatirjñeyāstathā cāṣṭau prasaṃkhyayā| ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca||

Verse 143

श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन्द्विजोत्तमाः। अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत्।।

ślokāścaikādaśa jñeyāḥ parvaṇyasmindvijottamāḥ| ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyamāraṇyakaṃ mahat||

Verse 144

वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु। पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः।।

vanavāsaṃ prayāteṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu| paurānugamanaṃ caiva dharmaputrasya dhīmataḥ||

Verse 145

अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना। द्विजानां भरणार्थं च कृतमाराधनं रवेः।।

annauṣadhīnāṃ ca kṛte pāṇḍavena mahātmanā| dvijānāṃ bharaṇārthaṃ ca kṛtamārādhanaṃ raveḥ||

Verse 146

धौम्योपदेशात्तिग्मांशुप्रसादादन्नसंभः। हितं च ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात्।।

dhaumyopadeśāttigmāṃśuprasādādannasaṃbhaḥ| hitaṃ ca bruvataḥ kṣattuḥ parityāgo'mbikāsutāt||

Verse 147

त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा। पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात्।।

tyaktasya pāṇḍuputrāṇāṃ samīpagamanaṃ tathā| punarāgamanaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt||

Verse 148

कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः। वनस्थान्पाण्डवान्हन्तुं मन्त्रो दुर्योधनस्यच।।

karṇaprotsāhanāccaiva dhārtarāṣṭrasya durmateḥ| vanasthānpāṇḍavānhantuṃ mantro duryodhanasyaca||

Verse 149

तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम्। निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च।।

taṃ duṣṭabhāvaṃ vijñāya vyāsasyāgamanaṃ drutam| niryāṇapratiṣedhaśca surabhyākhyānameva ca||

Verse 150

मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम्। शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च।। कितवो द्यूतकारकः।।

maitreyāgamanaṃ cātra rājñaścaivānuśāsanam| śāpotsargaśca tenaiva rājño duryodhanasya ca|| kitavo dyūtakārakaḥ||

Verse 151

किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे। वृष्णीनामागमश्चात्र पाञ्चालानां च सर्वशः।।

kirmīrasya vadhaścātra bhīmasenena saṃyuge| vṛṣṇīnāmāgamaścātra pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 152

श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्च तान्। क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना।।

śrutvā śakuninā dyūte nikṛtyā nirjitāṃśca tān| kruddhasyānupraśamanaṃ hareścaiva kirīṭinā||

Verse 153

परिदेवनं च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य सन्निधौ। आश्वासनं च कृष्णेन दुःखार्तायाः प्रकीर्तितम्।।

paridevanaṃ ca pāñcālyā vāsudevasya sannidhau| āśvāsanaṃ ca kṛṣṇena duḥkhārtāyāḥ prakīrtitam||

Verse 154

तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा। सुभद्रायाः सपुत्रायाः कृष्णेन द्वारकां पुरीम्।।

tathā saubhavadhākhyānamatraivoktaṃ maharṣiṇā| subhadrāyāḥ saputrāyāḥ kṛṣṇena dvārakāṃ purīm||

Verse 155

नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह। प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतवने ततः।।

nayanaṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnena caiva ha| praveśaḥ pāṇḍaveyānāṃ ramye dvaitavane tataḥ||

Verse 156

धर्मराजस्य चात्रैव संवादः कृष्णया सह। संवादश्च तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तितः।।

dharmarājasya cātraiva saṃvādaḥ kṛṣṇayā saha| saṃvādaśca tathā rājñā bhīmasyāpi prakīrtitaḥ||

Verse 157

समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा। प्रतिश्रुत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्षिणा।।

samīpaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vyāsasyāgamanaṃ tathā| pratiśrutyātha vidyāyā dānaṃ rājño maharṣiṇā||

Verse 158

गमनं काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः। अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः।।

gamanaṃ kāmyake cāpi vyāse pratigate tataḥ| astrahetorvivāsaśca pārthasyāmitatejasaḥ||

Verse 159

महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह। दर्शनं लोकपालानामस्त्रप्राप्तिस्तथैव च।।

mahādevena yuddhaṃ ca kirātavapuṣā saha| darśanaṃ lokapālānāmastraprāptistathaiva ca||

Verse 160

महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः। यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी।।

mahendralokagamanamastrārthe ca kirīṭinaḥ| yatra cintā samutpannā dhṛtarāṣṭrasya bhūyasī||

Verse 161

दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः। युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम्।।

darśanaṃ bṛhadaśvasya maharṣerbhāvitātmanaḥ| yudhiṣṭhirasya cārtasya vyasane paridevanam||

Verse 162

नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम्। दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा।।

nalopākhyānamatraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇodayam| damayantyāḥ sthitiryatra nalasya caritaṃ tathā||

Verse 163

तथाक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः। लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात्पाण्डुसुतान्प्रति।।

tathākṣahṛdayaprāptistasmādeva maharṣitaḥ| lomaśasyāgamastatra svargātpāṇḍusutānprati||

Verse 164

वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम्। स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै।।

vanavāsagatānāṃ ca pāṇḍavānāṃ mahātmanām| svarge pravṛttirākhyātā lomaśenārjunasya vai||

Verse 165

संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया। तीर्थानां च फलप्राप्तिः पुण्यत्वं चापि कीर्तितम्।।

saṃdeśādarjunasyātra tīrthābhigamanakriyā| tīrthānāṃ ca phalaprāptiḥ puṇyatvaṃ cāpi kīrtitam||

Verse 166

पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा। तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनां।।

pulastyatīrthayātrā ca nāradena maharṣiṇā| tīrthayātrā ca tatraiva pāṇḍavānāṃ mahātmanāṃ||

Verse 167

तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्तिता।।

tathā yajñavibhūtiśca gayasyātra prakīrtitā||

Verse 168

आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम्। लोपामुद्राभिपमनमपत्यार्थमृषेस्तथा।।

āgastyamapi cākhyānaṃ yatra vātāpibhakṣaṇam| lopāmudrābhipamanamapatyārthamṛṣestathā||

Verse 169

ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः। जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः।।

ṛśyaśṛṅgasya caritaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ| jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūritejasaḥ||

Verse 170

कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते। प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्च समागमः।।

kārtavīryavadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate| prabhāsatīrthe pāṇḍūnāṃ vṛṣṇibhiśca samāgamaḥ||

Verse 171

सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः। शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ।।

saukanyamapi cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ| śaryātiyajñe nāsatyau kṛtavānsomapīthinau||

Verse 172

ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः। मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोऽत्रैवप्रकीर्तितं।।

tābhyāṃ ca yatra sa muniryauvanaṃ pratipāditaḥ| māndhātuścāpyupākhyānaṃ rājño'traivaprakīrtitaṃ||

Verse 173

जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः। पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः।।

jantūpākhyānamatraiva yatra putreṇa somakaḥ| putrārthamayajadrājā lebhe putraśataṃ ca saḥ||

Verse 174

ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम्। इन्द्राग्नी यत्र धर्मश्चाप्यजिज्ञासञ्शिबिं नृपम्।।

tataḥ śyenakapotīyamupākhyānamanuttamam| indrāgnī yatra dharmaścāpyajijñāsañśibiṃ nṛpam||

Verse 175

अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना। अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेऽभवत्।।

aṣṭāvakrīyamatraiva vivādo yatra bandinā| aṣṭāvakrasya viprarṣerjanakasyādhvare'bhavat||

Verse 176

नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च। पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना।।

naiyāyikānāṃ mukhyena varuṇasyātmajena ca| parājito yatra bandī vivādena mahātmanā||

Verse 177

विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः। यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः। गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे।।

vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavānṛṣiḥ| yavakrītasya cākhyānaṃ raibhyasya ca mahātmanaḥ| gandhamādanayātrā ca vāso nārāyaṇāśrame||

Verse 178

नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने। व्रजन्पथि महाबाहुर्दृष्टवान्पवनात्मजम्।।

niyukto bhīmasenaśca draupadyā gandhamādane| vrajanpathi mahābāhurdṛṣṭavānpavanātmajam||

Verse 179

कदलीषण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम्। यत्र मन्दारपुष्पार्थे नलिनीं तामधर्षयत्।।

kadalīṣaṇḍamadhyasthaṃ hanūmantaṃ mahābalam| yatra mandārapuṣpārthe nalinīṃ tāmadharṣayat||

Verse 180

यत्रास्य युद्धमभवत्सुमहद्राक्षसैः सह। यक्षैश्चैव महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा।।

yatrāsya yuddhamabhavatsumahadrākṣasaiḥ saha| yakṣaiścaiva mahāvīryairmaṇimatpramukhaistathā||

Verse 181

जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात्। वृषपर्वणो राजर्षेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम्।।

jaṭāsurasya ca vadho rākṣasasya vṛkodarāt| vṛṣaparvaṇo rājarṣestato'bhigamanaṃ smṛtam||

Verse 182

आर्ष्टिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च। प्रोत्साहनं च पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः।।

ārṣṭiṣeṇāśrame caiṣāṃ gamanaṃ vāsa eva ca| protsāhanaṃ ca pāñcālyā bhīmasyātra mahātmanaḥ||

Verse 183

कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्बलोत्कटैः। युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखैः सह।।

kailāsārohaṇaṃ proktaṃ yatra yakṣairbalotkaṭaiḥ| yuddhamāsīnmahāghoraṃ maṇimatpramukhaiḥ saha||

Verse 184

समागमश्च पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च। समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिः सह।।

samāgamaśca pāṇḍūnāṃ yatra vaiśravaṇena ca| samāgamaścārjunasya tatraiva bhrātṛbhiḥ saha||

Verse 185

अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थं सव्यसाचिना। निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः।।

avāpya divyānyastrāṇi gurvarthaṃ savyasācinā| nivātakavacairyuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ||

Verse 186

निवातकवचैर्घोरैर्दानवैः सुरशत्रुभिः। पौलोमैः कालकेयैश्च यत्र युद्धं किरीटिनः।।

nivātakavacairghorairdānavaiḥ suraśatrubhiḥ| paulomaiḥ kālakeyaiśca yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ||

Verse 187

वधश्चैषां समाख्यातो राज्ञस्तेनैव धीमता। अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य सन्निधौ।।

vadhaścaiṣāṃ samākhyāto rājñastenaiva dhīmatā| astrasaṃdarśanārambho dharmarājasya sannidhau||

Verse 188

पार्थस्य प्रतिषेधश्छ नारदेन सुरर्षिणा। अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात्।।

pārthasya pratiṣedhaścha nāradena surarṣiṇā| avarohaṇaṃ punaścaiva pāṇḍūnāṃ gandhamādanāt||

Verse 189

भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा। भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्सुगहने वने।।

bhīmasya grahaṇaṃ cātra parvatābhogavarṣmaṇā| bhujagendreṇa balinā tasminsugahane vane||

Verse 190

अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिरः। काम्यकागमनं चैव पुनस्तेषां महात्मनाम्।।

amokṣayadyatra cainaṃ praśnānuktvā yudhiṣṭhiraḥ| kāmyakāgamanaṃ caiva punasteṣāṃ mahātmanām||

Verse 191

तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पाण्डवान्परुषर्षभान्। वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम्।।

tatrasthāṃśca punardraṣṭuṃ pāṇḍavānparuṣarṣabhān| vāsudevasyāgamanamatraiva parikīrtitam||

Verse 192

मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वशः। पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा।।

mārkaṇḍeyasamāsyāyāmupākhyānāni sarvaśaḥ| pṛthorvainyasya yatroktamākhyānaṃ paramarṣiṇā||

Verse 193

संवादश्च सरस्वत्यास्तार्क्ष्यर्षेः सुमहात्मनः। मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम्।।

saṃvādaśca sarasvatyāstārkṣyarṣeḥ sumahātmanaḥ| matsyopākhyānamatraiva procyate tadanantaram||

Verse 194

मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते। ऐन्द्रद्युम्नामुपाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम्।।

mārkaṇḍeyasamāsyā ca purāṇaṃ parikīrtyate| aindradyumnāmupākhyānaṃ tathaivāṅgirasaṃ smṛtam||

Verse 195

पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम्। द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया।।

pativratāyāścākhyānaṃ tathaivāṅgirasaṃ smṛtam| draupadyāḥ kīrtitaścātra saṃvādaḥ satyabhāmayā||

Verse 196

पुनर्द्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः। घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र बद्धः सुयोधनः।।

punardvaitavanaṃ caiva pāṇḍavāḥ samupāgatāḥ| ghoṣayātrā ca gandharvairyatra baddhaḥ suyodhanaḥ||

Verse 197

ह्रियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना। धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनात्।।

hriyamāṇastu mandātmā mokṣito'sau kirīṭinā| dharmarājasya cātraiva mṛgasvapnanidarśanāt||

Verse 198

काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते। व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्।।

kāmyake kānanaśreṣṭhe punargamanamucyate| vrīhidrauṇikamākhyānamatraiva bahuvistaram||

Verse 199

दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्। जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात्।।

durvāsaso'pyupākhyānamatraiva parikīrtitam| jayadrathenāpahāro draupadyāścāśramāntarāt||

Verse 200

यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे। चक्रे चैनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः।।

yatrainamanvayādbhīmo vāyuvegasamo jave| cakre cainaṃ pañcaśikhaṃ yatra bhīmo mahābalaḥ||

Verse 201

रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्। यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि।।

rāmāyaṇamupākhyānamatraiva bahuvistaram| yatra rāmeṇa vikramya nihato rāvaṇo yudhi||

Verse 202

सावित्र्याश्चाप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्। कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात्।।

sāvitryāścāpyupākhyānamatraiva parikīrtitam| karṇasya parimokṣo'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt||

Verse 203

यत्रास्य शक्तिं तुष्टोऽसावदादेकवधाय च। आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम्।।

yatrāsya śaktiṃ tuṣṭo'sāvadādekavadhāya ca| āraṇeyamupākhyānaṃ yatra dharmo'nvaśātsutam||

Verse 204

जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम्। एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम्।।

jagmurlabdhavarā yatra pāṇḍavāḥ paścimāṃ diśam| etadāraṇyakaṃ parva tṛtīyaṃ parikīrtitam||

Verse 205

अत्राध्यायशते द्वे तु संख्यया परिकीर्तिते। एकोनसप्ततिश्चैव तथाऽध्यायाः प्रकीर्तिताः।।

atrādhyāyaśate dve tu saṃkhyayā parikīrtite| ekonasaptatiścaiva tathā'dhyāyāḥ prakīrtitāḥ||

Verse 206

एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट् शतानि च। चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः।।

ekādaśa sahasrāṇi ślokānāṃ ṣaṭ śatāni ca| catuḥṣaṣṭistathā ślokāḥ parvaṇyasminprakīrtitāḥ||

Verse 207

अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्व विस्तरम्। विराटनगरे गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम्।।

ataḥ paraṃ nibodhedaṃ vairāṭaṃ parva vistaram| virāṭanagare gatvā śmaśāne vipulāṃ śamīm||

Verse 208

दृष्ट्वा संनिदधुस्तत्र पाण्डवा ह्यायुधान्युत। यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते।।

dṛṣṭvā saṃnidadhustatra pāṇḍavā hyāyudhānyuta| yatra praviśya nagaraṃ chadmanā nyavasaṃstu te||

Verse 209

पाञ्चालीं प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः। दुष्टात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात्।।

pāñcālīṃ prārthayānasya kāmopahatacetasaḥ| duṣṭātmano vadho yatra kīcakasya vṛkodarāt||

Verse 210

पाण्डवान्वेषणार्थं च राज्ञो दुर्योधनस्य च। चाराः प्रस्थापिताश्चात्र निपुणाः सर्वतोदिशं।।

pāṇḍavānveṣaṇārthaṃ ca rājño duryodhanasya ca| cārāḥ prasthāpitāścātra nipuṇāḥ sarvatodiśaṃ||

Verse 211

न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्डवानां महात्मनाम्। गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगर्तैः प्रथमं कृतः।।

na ca pravṛttistairlabdhā pāṇḍavānāṃ mahātmanām| gograhaśca virāṭasya trigartaiḥ prathamaṃ kṛtaḥ||

Verse 212

यत्रास्य युद्धं सुमहत्तैरासील्लोमहर्षणम्। ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः।।

yatrāsya yuddhaṃ sumahattairāsīllomaharṣaṇam| hriyamāṇaśca yatrāsau bhīmasenena mokṣitaḥ||

Verse 213

गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः। अनन्तरं च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम्।।

godhanaṃ ca virāṭasya mokṣitaṃ yatra pāṇḍavaiḥ| anantaraṃ ca kurubhistasya gograhaṇaṃ kṛtam||

Verse 214

समस्ता यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि। प्रत्याहृतं गोधनं च विक्रमेण किरीटिना।।

samastā yatra pārthena nirjitāḥ kuravo yudhi| pratyāhṛtaṃ godhanaṃ ca vikrameṇa kirīṭinā||

Verse 215

विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः। अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम्।।

virāṭenottarā dattā snuṣā yatra kirīṭinaḥ| abhimanyuṃ samuddiśya saubhadramarighātinam||

Verse 216

चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम्। अत्रापि परिसंख्याता अध्यायाः परमर्षिणा।।

caturthametadvipulaṃ vairāṭaṃ parva varṇitam| atrāpi parisaṃkhyātā adhyāyāḥ paramarṣiṇā||

Verse 217

सप्तषष्टिरथो पूर्णाः श्लोकानामपि मे शृणु। श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु।।

saptaṣaṣṭiratho pūrṇāḥ ślokānāmapi me śṛṇu| ślokānāṃ dve sahasre tu ślokāḥ pañcāśadeva tu||

Verse 218

उक्तानि वेदविदुषा पर्वण्यस्मिन्महर्षिणा। उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम्।।

uktāni vedaviduṣā parvaṇyasminmaharṣiṇā| udyogaparva vijñeyaṃ pañcamaṃ śṛṇvataḥ param||

Verse 219

उपप्लाव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया। दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ।।

upaplāvye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu jigīṣayā| duryodhano'rjunaścaiva vāsudevamupasthitau||

Verse 220

साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति। इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोवाच महामतिः।। शत्रुस्तव ऊरू भेत्स्यतीतिशापोत्सर्गः।।

sāhāyyamasminsamare bhavānnau kartumarhati| ityukte vacane kṛṣṇo yatrovāca mahāmatiḥ|| śatrustava ūrū bhetsyatītiśāpotsargaḥ||

Verse 221

अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ। अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य किं वा ददाम्यहम्।।

ayudhyamānamātmānaṃ mantriṇaṃ puruṣarṣabhau| akṣauhiṇīṃ vā sainyasya kasya kiṃ vā dadāmyaham||

Verse 222

वव्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः। अयुध्यभानं सचिवं वव्रे कृष्मं धनंजयः।।

vavre duryodhanaḥ sainyaṃ mandātmā yatra durmatiḥ| ayudhyabhānaṃ sacivaṃ vavre kṛṣmaṃ dhanaṃjayaḥ||

Verse 223

मद्रराजं व राजानमायान्तं पाण्डवान्प्रति। उपहारैर्वञ्चायत्वा वर्त्मन्येव सुयोधनः।।

madrarājaṃ va rājānamāyāntaṃ pāṇḍavānprati| upahārairvañcāyatvā vartmanyeva suyodhanaḥ||

Verse 224

वरदं तं वरं वव्रे साहाय्यं क्रियतां मम। शल्यस्तस्मै प्रतिश्रुत्य जगामोद्दिश्य पाण्डवान्।।

varadaṃ taṃ varaṃ vavre sāhāyyaṃ kriyatāṃ mama| śalyastasmai pratiśrutya jagāmoddiśya pāṇḍavān||

Verse 225

शान्तिपूर्वं चाकथयद्यत्रेन्द्रविजयं नृपः। पुरोहितप्रेषणं च पाण्डवैः कौरवान्प्रति।।

śāntipūrvaṃ cākathayadyatrendravijayaṃ nṛpaḥ| purohitapreṣaṇaṃ ca pāṇḍavaiḥ kauravānprati||

Verse 226

वैचित्रवीर्यस्य वचः समादाय पुरोधसः। तथेन्द्रविजयं चापि यानं चैव पुरोधसः।।

vaicitravīryasya vacaḥ samādāya purodhasaḥ| tathendravijayaṃ cāpi yānaṃ caiva purodhasaḥ||

Verse 227

संजयं प्रेषयामास शमार्थी पाण्डवान्प्रति। यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान्।।

saṃjayaṃ preṣayāmāsa śamārthī pāṇḍavānprati| yatra dūtaṃ mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān||

Verse 228

श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान्। प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया।।

śrutvā ca pāṇḍavānyatra vāsudevapurogamān| prajāgaraḥ saṃprajajñe dhṛtarāṣṭrasya cintayā||

Verse 229

विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च। श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम्।।

viduro yatra vākyāni vicitrāṇi hitāni ca| śrāvayāmāsa rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam||

Verse 230

तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम्। मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः।।

tathā sanatsujātena yatrādhyātmamanuttamam| manastāpānvito rājā śrāvitaḥ śokalālasaḥ||

Verse 231

प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र वा विभो। ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च।। नौ आवयोर्मध्ये ममैव साहाय्यं कर्तुमर्हतीति प्रत्येकं प्रार्थना ज्ञेया।।

prabhāte rājasamitau saṃjayo yatra vā vibho| aikātmyaṃ vāsudevasya proktavānarjunasya ca|| nau āvayormadhye mamaiva sāhāyyaṃ kartumarhatīti pratyekaṃ prārthanā jñeyā||

Verse 232

यत्र कृष्णो दयापन्नः सन्धिमिच्छन्महामतिः। स्वयमागाच्छणं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम्।।

yatra kṛṣṇo dayāpannaḥ sandhimicchanmahāmatiḥ| svayamāgācchaṇaṃ kartuṃ nagaraṃ nāgasāhvayam||

Verse 233

प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै। शमार्थे याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम्।।

pratyākhyānaṃ ca kṛṣṇasya rājñā duryodhanena vai| śamārthe yācamānasya pakṣayorubhayorhitam||

Verse 234

दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्। वरान्वेषणमत्रैव मातलेश्च महात्मनः।।

dambhodbhavasya cākhyānamatraiva parikīrtitam| varānveṣaṇamatraiva mātaleśca mahātmanaḥ||

Verse 235

महर्षेश्चापि चरितं कथितं गालवस्य वै। विदुलायाश्च पुत्रस्य प्रोक्तं चाप्यनुशासनम्।।

maharṣeścāpi caritaṃ kathitaṃ gālavasya vai| vidulāyāśca putrasya proktaṃ cāpyanuśāsanam||

Verse 236

कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम्। योगेश्वरत्पं कृष्णेन यत्र राज्ञां प्रदर्शितम्।।

karṇaduryodhanādīnāṃ duṣṭaṃ vijñāya mantritam| yogeśvaratpaṃ kṛṣṇena yatra rājñāṃ pradarśitam||

Verse 237

रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः। उपायपूर्वं शौटीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः।। ऐकात्म्यं एकचित्तत्वं।।

rathamāropya kṛṣṇena yatra karṇo'numantritaḥ| upāyapūrvaṃ śauṭīryātpratyākhyātaśca tena saḥ|| aikātmyaṃ ekacittatvaṃ||

Verse 238

आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लाव्यमरिंदमः। पाण्डवानां यथावृत्तं सर्वमाख्यातवान्हरिः।।

āgamya hāstinapurādupaplāvyamariṃdamaḥ| pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ sarvamākhyātavānhariḥ||

Verse 239

ते तस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्रयित्वा च यद्धितम्। साङ्ग्रामिकं ततः सर्वं सञ्जं चक्रुः परंतपाः।।

te tasya vacanaṃ śrutvā mantrayitvā ca yaddhitam| sāṅgrāmikaṃ tataḥ sarvaṃ sañjaṃ cakruḥ paraṃtapāḥ||

Verse 240

ततो युद्धाय निर्याता नराश्वरथदन्तिनः। नगराद्धास्तिनपुराद्वलसंख्यानमेवच।।

tato yuddhāya niryātā narāśvarathadantinaḥ| nagarāddhāstinapurādvalasaṃkhyānamevaca||

Verse 241

यत्र राज्ञा ह्युलूकस्य प्रेषणं पाम्डवान्प्रति। श्वोभाविनि महायुद्धे दौत्येन कृतवान्प्रभुः।।

yatra rājñā hyulūkasya preṣaṇaṃ pāmḍavānprati| śvobhāvini mahāyuddhe dautyena kṛtavānprabhuḥ||

Verse 242

रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च। एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते।।

rathātirathasaṃkhyānamambopākhyānameva ca| etatsubahuvṛttāntaṃ pañcamaṃ parva bhārate||

Verse 243

उद्योगपर्व निर्दिष्टं सन्धिविग्रहमिश्रितम्। अध्यायानां शतं प्रोक्तं षडशीतिर्महर्षिणा।।

udyogaparva nirdiṣṭaṃ sandhivigrahamiśritam| adhyāyānāṃ śataṃ proktaṃ ṣaḍaśītirmaharṣiṇā||

Verse 244

श्लोकानां षट् सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च। श्लोकाश्च नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना।।

ślokānāṃ ṣaṭ sahasrāṇi tāvantyeva śatāni ca| ślokāśca navatiḥ proktāstathaivāṣṭau mahātmanā||

Verse 245

व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः। अतः परं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते।।

vyāsenodāramatinā parvaṇyasmiṃstapodhanāḥ| ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ bhīṣmaparva pracakṣate||

Verse 246

जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं संजयेन ह। यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम्।।

jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ yatroktaṃ saṃjayena ha| yatra yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ viṣādamagamatparam||

Verse 247

यत्र युद्धमभूद्धोरं दसाहानि सुदारुणम्। कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः।।

yatra yuddhamabhūddhoraṃ dasāhāni sudāruṇam| kaśmalaṃ yatra pārthasya vāsudevo mahāmatiḥ||

Verse 248

मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शिभिः। समीक्ष्यादोक्षजः क्षिप्रं युधिष्ठिरहिते रतः।।

mohajaṃ nāśayāmāsa hetubhirmokṣadarśibhiḥ| samīkṣyādokṣajaḥ kṣipraṃ yudhiṣṭhirahite rataḥ||

Verse 249

रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः। प्रतोदपाणिराधावद्भीष्मं हन्तुं व्यपेतभीः।।

rathādāplutya vegena svayaṃ kṛṣṇa udāradhīḥ| pratodapāṇirādhāvadbhīṣmaṃ hantuṃ vyapetabhīḥ||

Verse 250

वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः। गाण्डीवधन्वा समरे सर्वशस्त्रभृतां वरः।।

vākyapratodābhihato yatra kṛṣṇena pāṇḍavaḥ| gāṇḍīvadhanvā samare sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ||

Verse 251

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः। विनिघ्नन्निशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत्।।

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya yatra pārtho mahādhanuḥ| vinighnanniśitairbāṇai rathādbhīṣmamapātayat||

Verse 252

शरतल्पगतश्चैव भीष्मो यत्र बभूव ह। षष्ठमेतत्समाख्यातं भारते पर्व विस्तृतम्।।

śaratalpagataścaiva bhīṣmo yatra babhūva ha| ṣaṣṭhametatsamākhyātaṃ bhārate parva vistṛtam||

Verse 253

अध्यायानां शतं प्रोक्तं तथा सप्तदशापरे। पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च।।

adhyāyānāṃ śataṃ proktaṃ tathā saptadaśāpare| pañca ślokasahasrāṇi saṃkhyayāṣṭau śatāni ca||

Verse 254

श्लोकाश्च चतुराशीतिरस्मिन्पर्वणि कीर्तिताः। व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि।।

ślokāśca caturāśītirasminparvaṇi kīrtitāḥ| vyāsena vedaviduṣā saṃkhyātā bhīṣmaparvaṇi||

Verse 255

द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते। सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्यः प्रतापवान्।। शौटीर्यात् गर्वात्।।

droṇaparva tataścitraṃ bahuvṛttāntamucyate| saināpatye'bhiṣikto'tha yatrācāryaḥ pratāpavān|| śauṭīryāt garvāt||

Verse 256

दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं प्रतिजज्ञे महास्त्रवित्। ग्रहणं धर्मराजस्य पाण्डुपुत्रस्य धीमतः।।

duryodhanasya prītyarthaṃ pratijajñe mahāstravit| grahaṇaṃ dharmarājasya pāṇḍuputrasya dhīmataḥ||

Verse 257

यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात्। भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि।।

yatra saṃśaptakāḥ pārthamapaninyū raṇājirāt| bhagadatto mahārājo yatra śakrasamo yudhi||

Verse 258

सुप्रतीकेन नागेन स हि शान्तः किरीटिना। यत्राभिमन्युं बहवो जघ्नुरेकं महारथाः।।

supratīkena nāgena sa hi śāntaḥ kirīṭinā| yatrābhimanyuṃ bahavo jaghnurekaṃ mahārathāḥ||

Verse 259

जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम्। हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे।।

jayadrathamukhā bālaṃ śūramaprāptayauvanam| hate'bhimanyau kruddhena yatra pārthena saṃyuge||

Verse 260

अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः। यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः।।

akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ| yatra bhīmo mahābāhuḥ sātyakiśca mahārathaḥ||

Verse 261

अन्वेषणार्थं पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया। प्रविष्टौ भारतीं सेनामप्रधृष्यां सुरैरपि।।

anveṣaṇārthaṃ pārthasya yudhiṣṭhiranṛpājñayā| praviṣṭau bhāratīṃ senāmapradhṛṣyāṃ surairapi||

Verse 262

संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे। संशप्तकानां वीराणां कोट्यो नव महात्मनाम्।।

saṃśaptakāvaśeṣaṃ ca kṛtaṃ niḥśeṣamāhave| saṃśaptakānāṃ vīrāṇāṃ koṭyo nava mahātmanām||

Verse 263

किरीटिनाभिनिष्क्रम्य प्रापिता यमसादनम्। धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च तथा पाषाणयोधिनः।।

kirīṭinābhiniṣkramya prāpitā yamasādanam| dhṛtarāṣṭrasya putrāśca tathā pāṣāṇayodhinaḥ||

Verse 264

नारायणाश्च गोपालाः समरे चित्रयोधिनः। अलम्बुषः श्रुतायुश्च जलसन्धश्च वीर्यवान्।।

nārāyaṇāśca gopālāḥ samare citrayodhinaḥ| alambuṣaḥ śrutāyuśca jalasandhaśca vīryavān||

Verse 265

सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः। घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि।।

saumadattirvirāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ| ghaṭotkacādayaścānye nihatā droṇaparvaṇi||

Verse 266

अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते। अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः।।

aśvatthāmāpi cātraiva droṇe yudhi nipātite| astraṃ prāduścakārograṃ nārāyaṇamamarṣitaḥ||

Verse 267

आग्नेयं कीर्त्यते यत्र रुद्रमाहात्म्यमुत्तमम्। व्यासस्य चाप्यागमनं माहात्म्यं कृष्णपार्थयोः।।

āgneyaṃ kīrtyate yatra rudramāhātmyamuttamam| vyāsasya cāpyāgamanaṃ māhātmyaṃ kṛṣṇapārthayoḥ||

Verse 268

सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम्। यत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः।।

saptamaṃ bhārate parva mahadetadudāhṛtam| yatra te pṛthivīpālāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ||

Verse 269

द्रोणपर्वणि ये शऊरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः। अत्राध्यायशतं प्रोक्तं तथाध्यायाश्च सप्ततिः।।

droṇaparvaṇi ye śaūrā nirdiṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ| atrādhyāyaśataṃ proktaṃ tathādhyāyāśca saptatiḥ||

Verse 270

अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च। श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना।।

aṣṭau ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca| ślokā nava tathaivātra saṃkhyātāstattvadarśinā||

Verse 271

पाराशर्येण मुनिनां संचिन्त्य द्रोणपर्वणि। अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम्।।

pārāśaryeṇa munināṃ saṃcintya droṇaparvaṇi| ataḥ paraṃ karṇaparva procyate paramādbhutam||

Verse 272

सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः। आख्यातं यत्र पौरामं त्रिपुरस्य निपातनम्।।

sārathye viniyogaśca madrarājasya dhīmataḥ| ākhyātaṃ yatra paurāmaṃ tripurasya nipātanam||

Verse 273

प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः। हंसकाकीयमाख्यानं तत्रैवाक्षेपसंहितम्।।

prayāṇe paruṣaścātra saṃvādaḥ karṇaśalyayoḥ| haṃsakākīyamākhyānaṃ tatraivākṣepasaṃhitam||

Verse 274

वधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना। दण्डसेनस्य च ततो दण्डस्य च वधस्तथा।।

vadhaḥ pāṇḍyasya ca tathā aśvatthāmnā mahātmanā| daṇḍasenasya ca tato daṇḍasya ca vadhastathā||

Verse 275

द्वैरथे यत्र कर्णेन धर्मराजो युधिष्टिरः। संशयं गमितो युद्धे मिषतां सर्वधन्विनाम्।।

dvairathe yatra karṇena dharmarājo yudhiṣṭiraḥ| saṃśayaṃ gamito yuddhe miṣatāṃ sarvadhanvinām||

Verse 276

अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः। यत्रैवानुनयः प्रोक्तो माधवेनार्जुनस्य हि।।

anyonyaṃ prati ca krodho yudhiṣṭhirakirīṭinoḥ| yatraivānunayaḥ prokto mādhavenārjunasya hi||

Verse 277

प्रतिज्ञापूर्वकं चापि वक्षो दुःशासनस्य च। भित्त्वा वृकोदरो रक्तं पीतवान्यत्र संयुगे।।

pratijñāpūrvakaṃ cāpi vakṣo duḥśāsanasya ca| bhittvā vṛkodaro raktaṃ pītavānyatra saṃyuge||

Verse 278

द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः। अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः।।

dvairathe yatra pārthena hataḥ karṇo mahārathaḥ| aṣṭamaṃ parva nirdiṣṭametadbhāratacintakaiḥ||

Verse 279

एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि। चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च।।

ekonasaptatiḥ proktā adhyāyāḥ karṇaparvaṇi| catvāryeva sahasrāṇi nava ślokaśatāni ca||

Verse 280

चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः। अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम्।।

catuḥṣaṣṭistathā ślokāḥ parvaṇyasminprakīrtitāḥ| ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ śalyaparva prakīrtitam||

Verse 281

हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत्। यत्र कौमारमाख्यानमभिषेकस्य कर्म च।।

hatapravīre sainye tu netā madreśvaro'bhavat| yatra kaumāramākhyānamabhiṣekasya karma ca||

Verse 282

वृत्तानि चाथ युद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः। विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते।।

vṛttāni cātha yuddhāni kīrtyante yatra bhāgaśaḥ| vināśaḥ kurumukhyānāṃ śalyaparvaṇi kīrtyate||

Verse 283

शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महात्मनः। शकुनेश्च वधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे।।

śalyasya nidhanaṃ cātra dharmarājānmahātmanaḥ| śakuneśca vadho'traiva sahadevena saṃyuge||

Verse 284

सैन्ये च हतभूयिष्ठे किंचिच्छिष्टे सुयोधनः। ह्रदं प्रविश्य यत्रासौ संस्तभ्यापोव्यवस्थितः।।

sainye ca hatabhūyiṣṭhe kiṃcicchiṣṭe suyodhanaḥ| hradaṃ praviśya yatrāsau saṃstabhyāpovyavasthitaḥ||

Verse 285

प्रवृत्तिस्तत्र चाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः। क्षेपयुक्तैर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः।।

pravṛttistatra cākhyātā yatra bhīmasya lubdhakaiḥ| kṣepayuktairvacobhiśca dharmarājasya dhīmataḥ||

Verse 286

ह्रदात्समुत्थितो यत्र धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः। भीमेन गदया युद्धं यत्रासौ कृतवान्सह।।

hradātsamutthito yatra dhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ| bhīmena gadayā yuddhaṃ yatrāsau kṛtavānsaha||

Verse 287

समवाये च युद्धस्य रामस्यागमनं स्मृतम्। सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता।। आचार्यः द्रोणाचार्यः।।

samavāye ca yuddhasya rāmasyāgamanaṃ smṛtam| sarasvatyāśca tīrthānāṃ puṇyatā parikīrtitā|| ācāryaḥ droṇācāryaḥ||

Verse 288

गदायुद्धं च तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम्। दुर्योधनस्य राज्ञोऽथ यत्र भीमेन संयुगे।।

gadāyuddhaṃ ca tumulamatraiva parikīrtitam| duryodhanasya rājño'tha yatra bhīmena saṃyuge||

Verse 289

ऊरू भग्नौ प्रसह्याजौ गदया भीमवेगया। नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत्।।

ūrū bhagnau prasahyājau gadayā bhīmavegayā| navamaṃ parva nirdiṣṭametadadbhutamarthavat||

Verse 290

एकोनपष्टिरध्यायाः पर्वण्यत्र प्रकीर्तिताः। संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकसंख्याऽत्र कथ्यते।।

ekonapaṣṭiradhyāyāḥ parvaṇyatra prakīrtitāḥ| saṃkhyātā bahuvṛttāntāḥ ślokasaṃkhyā'tra kathyate||

Verse 291

त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा। मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृता।।

trīṇi ślokasahasrāṇi dve śate viṃśatistathā| muninā saṃpraṇītāni kauravāṇāṃ yaśobhṛtā||

Verse 292

अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम्। भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम्।।

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sauptikaṃ parva dāruṇam| bhagnoruṃ yatra rājānaṃ duryodhanamamarṣaṇam||

Verse 293

अपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः। कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षितम्।।

apayāteṣu pārtheṣu trayaste'bhyāyayū rathāḥ| kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sāyāhne rudhirokṣitam||

Verse 294

समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्धनि। प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः।।

sametya dadṛśurbhūmau patitaṃ raṇamūrdhani| pratijajñe dṛḍhakrodho drauṇiryatra mahārathaḥ||

Verse 295

अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्। पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनं।।

ahatvā sarvapāñcālāndhṛṣṭadyumnapurogamān| pāṇḍavāṃśca sahāmātyānna vimokṣyāmi daṃśanaṃ||

Verse 296

यत्रैवमुक्त्वा राजानमपक्रम्य त्रयो रथाः। सूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम्।।

yatraivamuktvā rājānamapakramya trayo rathāḥ| sūryāstamanavelāyāmāseduste mahadvanam||

Verse 297

न्यग्रोधस्याथ महतो यत्राधस्ताद्व्यवस्थिताः। ततः काकान्बहून्रात्रौ दृष्ट्वोलूकेन हिंसितान्।।

nyagrodhasyātha mahato yatrādhastādvyavasthitāḥ| tataḥ kākānbahūnrātrau dṛṣṭvolūkena hiṃsitān||

Verse 298

द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुस्मरन्। पाञ्चालानां प्रसुप्तानां वधं प्रति मनो दधे।।

drauṇiḥ krodhasamāviṣṭaḥ piturvadhamanusmaran| pāñcālānāṃ prasuptānāṃ vadhaṃ prati mano dadhe||

Verse 299

गत्वा च शिबिरद्वारि दुर्दर्शं तत्र राक्षसम्। घोररूपमपश्यत्स दिवामावृत्य धिष्ठिरम्।।

gatvā ca śibiradvāri durdarśaṃ tatra rākṣasam| ghorarūpamapaśyatsa divāmāvṛtya dhiṣṭhiram||

Verse 300

तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च। द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः।।

tena vyāghātamastrāṇāṃ kriyamāṇamavekṣya ca| drauṇiryatra virūpākṣaṃ rudramārādhya satvaraḥ||

Verse 301

प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्। पाञ्चालान्सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः।।

prasuptānniśi viśvastāndhṛṣṭadyumnapurogamān| pāñcālānsaparīvārāndraupadeyāṃśca sarvaśaḥ||

Verse 302

कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजघ्निवान्। यत्रामुच्यन्त ते पार्थाः पञ्च कृष्णबलाश्रयात्।।

kṛtavarmaṇā ca sahitaḥ kṛpeṇa ca nijaghnivān| yatrāmucyanta te pārthāḥ pañca kṛṣṇabalāśrayāt||

Verse 303

सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः। पाञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः।।

sātyakiśca maheṣvāsaḥ śeṣāśca nidhanaṃ gatāḥ| pāñcālānāṃ prasuptānāṃ yatra droṇasutādvadhaḥ||

Verse 304

धृष्टद्युम्नस्य सूतेन पाण्डवेषु निवेदितः। द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता।।

dhṛṣṭadyumnasya sūtena pāṇḍaveṣu niveditaḥ| draupadī putraśokārtā pitṛbhrātṛvadhārditā||

Verse 305

कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तृनुपाविशत्। द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः।।

kṛtānaśanasaṃkalpā yatra bhartṛnupāviśat| draupadīvacanādyatra bhīmo bhīmaparākramaḥ||

Verse 306

प्रियं तस्याश्चिकीर्षन्वै गदामादाय वीर्यवान्। अन्वधावत्सुसंक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम्।।

priyaṃ tasyāścikīrṣanvai gadāmādāya vīryavān| anvadhāvatsusaṃkruddho bhāradvājaṃ guroḥ sutam||

Verse 307

भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः। अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासडदत्।।

bhīmasenabhayādyatra daivenābhipracoditaḥ| apāṇḍavāyeti ruṣā drauṇirastramavāsaḍadat||

Verse 308

मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः। यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः।।

maivamityabravītkṛṣṇaḥ śamayaṃstasya tadvacaḥ| yatrāstramastreṇa ca tacchamayāmāsa phālgunaḥ||

Verse 309

द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मनस्तदा। द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः।।

drauṇeśca drohabuddhitvaṃ vīkṣya pāpātmanastadā| drauṇidvaipāyanādīnāṃ śāpāścānyonyakāritāḥ||

Verse 310

मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात्। पाण्डवाः प्रददुर्हृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः।।

maṇiṃ tathā samādāya droṇaputrānmahārathāt| pāṇḍavāḥ pradadurhṛṣṭā draupadyai jitakāśinaḥ||

Verse 311

एतद्वै दशमं पर्व सौप्तिकं समुदाहृतम्। अष्टादशास्मिन्नद्यायाः पर्वम्युक्ता महात्मना।।

etadvai daśamaṃ parva sauptikaṃ samudāhṛtam| aṣṭādaśāsminnadyāyāḥ parvamyuktā mahātmanā||

Verse 312

श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया। श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना ब्रह्मवादिना।।

ślokānāṃ kathitānyatra śatānyaṣṭau prasaṃkhyayā| ślokāśca saptatiḥ proktā muninā brahmavādinā||

Verse 313

सौप्तिकैषीकसंबन्धे पर्वण्युत्तमतेजसी। अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम्।।

sauptikaiṣīkasaṃbandhe parvaṇyuttamatejasī| ata ūrdhvamidaṃ prāhuḥ strīparva karuṇodayam||

Verse 314

पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः। कृष्णोपनीतां यत्रासावायसीं प्रतिमां दृढां।।

putraśokābhisaṃtaptaḥ prajñācakṣurnarādhipaḥ| kṛṣṇopanītāṃ yatrāsāvāyasīṃ pratimāṃ dṛḍhāṃ||

Verse 315

भीमसेनद्रोहबुद्धिर्धृतराष्ट्रो बभञ्जह। तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः।।

bhīmasenadrohabuddhirdhṛtarāṣṭro babhañjaha| tathā śokābhitaptasya dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ||

Verse 316

संसारदहनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः। विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम्।। समवाये समये।।

saṃsāradahanaṃ buddhyā hetubhirmokṣadarśanaiḥ| vidureṇa ca yatrāsya rājña āśvāsanaṃ kṛtam|| samavāye samaye||

Verse 317

धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा। सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस्य प्रकीर्तितम्।। संसारदहनं निरूप्येतिशेषः।।

dhṛtarāṣṭrasya cātraiva kauravāyodhanaṃ tathā| sāntaḥpurasya gamanaṃ śokārtasya prakīrtitam|| saṃsāradahanaṃ nirūpyetiśeṣaḥ||

Verse 318

विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः। क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः।।

vilāpo vīrapatnīnāṃ yatrātikaruṇaḥ smṛtaḥ| krodhāveśaḥ pramohaśca gāndhārīdhṛtarāṣṭrayoḥ||

Verse 319

यत्र तान्क्षत्रियाः शूरान्सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः। पुत्रान्भ्रातृन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे।। आयोधनं युद्धस्थानं।।

yatra tānkṣatriyāḥ śūrānsaṅgrāmeṣvanivartinaḥ| putrānbhrātṛnpitṝṃścaiva dadṛśurnihatānraṇe|| āyodhanaṃ yuddhasthānaṃ||

Verse 320

पुत्रपौत्रवधार्तायास्तथात्रैव प्रकीर्तिता। गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया।।

putrapautravadhārtāyāstathātraiva prakīrtitā| gāndhāryāścāpi kṛṣṇena krodhopaśamanakriyā||

Verse 321

यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः। राज्ञांतानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः।।

yatra rājā mahāprājñaḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ| rājñāṃtāni śarīrāṇi dāhayāmāsa śāstrataḥ||

Verse 322

तोयकर्मणि चारब्धे राज्ञामुदकदानिके। गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः।।

toyakarmaṇi cārabdhe rājñāmudakadānike| gūḍhotpannasya cākhyānaṃ karṇasya pṛthayātmanaḥ||

Verse 323

सुतस्यैतदिह प्रोक्तं व्यासेन परमर्षिणा। एतदेकादशं पर्व शोकवैक्लव्यकारणम्।।

sutasyaitadiha proktaṃ vyāsena paramarṣiṇā| etadekādaśaṃ parva śokavaiklavyakāraṇam||

Verse 324

प्रणीतं सज्जनमनोवैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम्। सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः।।

praṇītaṃ sajjanamanovaiklavyāśrupravartakam| saptaviṃśatiradhyāyāḥ parvaṇyasminprakīrtitāḥ||

Verse 325

श्लोकसप्तशती चापि पञ्चसप्ततिसंयुता। संख्यया भारताख्यानमुक्तं व्यासेन धीमता।।

ślokasaptaśatī cāpi pañcasaptatisaṃyutā| saṃkhyayā bhāratākhyānamuktaṃ vyāsena dhīmatā||

Verse 326

अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम्। यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

ataḥ paraṃ śāntiparva dvādaśaṃ buddhivardhanam| yatra nirvedamāpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 327

घातयित्वा पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्संबन्धिमातुलान्। शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताःशारतल्पिकाः।। क्षत्रियाः क्षत्रियस्त्रियः।।

ghātayitvā pitṝnbhrātṝnputrānsaṃbandhimātulān| śāntiparvaṇi dharmāśca vyākhyātāḥśāratalpikāḥ|| kṣatriyāḥ kṣatriyastriyaḥ||

Verse 328

राजभिर्वेदितव्यास्ते सम्यग्ज्ञानबुभुत्सुभिः। आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शिनः।।

rājabhirveditavyāste samyagjñānabubhutsubhiḥ| āpaddharmāśca tatraiva kālahetupradarśinaḥ||

Verse 329

यान्बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात्। मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः।।

yānbuddhvā puruṣaḥ samyaksarvajñatvamavāpnuyāt| mokṣadharmāśca kathitā vicitrā bahuvistarāḥ||

Verse 330

द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम्। अत्र पर्वणि विज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम्।।

dvādaśaṃ parva nirdiṣṭametatprājñajanapriyam| atra parvaṇi vijñeyamadhyāyānāṃ śatatrayam||

Verse 331

विंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधाः। चतुर्दशसहस्राणि तथा सप्तशतानि च।।

viṃśaccaiva tathādhyāyā nava caiva tapodhāḥ| caturdaśasahasrāṇi tathā saptaśatāni ca||

Verse 332

सप्तश्लोकास्तथैवात्र पञ्चविंशतिसंख्यया। अत ऊर्ध्वं च विज्ञेयमनुशासनमुत्तमम्।।

saptaślokāstathaivātra pañcaviṃśatisaṃkhyayā| ata ūrdhvaṃ ca vijñeyamanuśāsanamuttamam||

Verse 333

यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम्। भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः।।

yatra prakṛtimāpannaḥ śrutvā dharmaviniścayam| bhīṣmādbhāgīrathīputrātkururājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 334

व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयः प्रकीर्तितः। विविधानां च दानानां फलयोगाः प्रकीर्तिताः।।

vyavahāro'tra kārtsnyena dharmārthīyaḥ prakīrtitaḥ| vividhānāṃ ca dānānāṃ phalayogāḥ prakīrtitāḥ||

Verse 335

तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः। आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः।।

tathā pātraviśeṣāśca dānānāṃ ca paro vidhiḥ| ācāravidhiyogaśca satyasya ca parā gatiḥ||

Verse 336

महाभाग्यं गवां चैव ब्राह्मणानां तथैव च। रहस्यं चैव धर्माणां देशकालोपसंहितम्।।

mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva brāhmaṇānāṃ tathaiva ca| rahasyaṃ caiva dharmāṇāṃ deśakālopasaṃhitam||

Verse 337

एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम्। भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता।।

etatsubahuvṛttāntamuttamaṃ cānuśāsanam| bhīṣmasyātraiva saṃprāptiḥ svargasya parikīrtitā||

Verse 338

एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम्। अध्यायानां शतं त्वत्र षट्चत्वारिंशदेव तु।।

etattrayodaśaṃ parva dharmaniścayakārakam| adhyāyānāṃ śataṃ tvatra ṣaṭcatvāriṃśadeva tu||

Verse 339

श्लोकानां तु सहस्राणि प्रोक्तान्यष्टौ प्रसंख्यया। ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम्।।

ślokānāṃ tu sahasrāṇi proktānyaṣṭau prasaṃkhyayā| tato'śvamedhikaṃ nāma parva proktaṃ caturdaśam||

Verse 340

तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम्। सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परीक्षितः।।

tatsaṃvartamaruttīyaṃ yatrākhyānamanuttamam| suvarṇakośasaṃprāptirjanma coktaṃ parīkṣitaḥ||

Verse 341

दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात्संजीवनं पुनः। चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः।।

dagdhasyāstrāgninā pūrvaṃ kṛṣṇātsaṃjīvanaṃ punaḥ| caryāyāṃ hayamutsṛṣṭaṃ pāṇḍavasyānugacchataḥ||

Verse 342

तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः। चित्राङ्गदायाः पुत्रेण स्वपुत्रेण धनंजयः।।

tatra tatra ca yuddhāni rājaputrairamarṣaṇaiḥ| citrāṅgadāyāḥ putreṇa svaputreṇa dhanaṃjayaḥ||

Verse 343

सङ्ग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र जग्मिवान्। सुदर्शनं तथाऽऽख्यानं वैष्णवं धर्ममेव च। अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च।। शराएव तल्पो यस्य सः शरतल्पो भीष्मः तेन प्रोक्ताः। शरतल्पे भवा वा तत्रस्थेन व्याख्यातत्वात्।।

saṅgrāme babhruvāhena saṃśayaṃ cātra jagmivān| sudarśanaṃ tathā''khyānaṃ vaiṣṇavaṃ dharmameva ca| aśvamedhe mahāyajñe nakulākhyānameva ca|| śarāeva talpo yasya saḥ śaratalpo bhīṣmaḥ tena proktāḥ| śaratalpe bhavā vā tatrasthena vyākhyātatvāt||

Verse 344

इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम्। अध्यायानां शतं चैव त्रयोऽध्यायाश्च कीर्तिताः।।

ityāśvamedhikaṃ parva proktametanmahādbhutam| adhyāyānāṃ śataṃ caiva trayo'dhyāyāśca kīrtitāḥ||

Verse 345

त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च। विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना।।

trīṇi ślokasahasrāṇi tāvantyeva śatāni ca| viṃśatiśca tathā ślokāḥ saṃkhyātāstattvadarśinā||

Verse 346

ततस्त्वाश्रमवासाख्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम्। यत्र राज्यं समुत्सृज्य गान्धार्या सहितो नृपः।।

tatastvāśramavāsākhyaṃ parva pañcadaśaṃ smṛtam| yatra rājyaṃ samutsṛjya gāndhāryā sahito nṛpaḥ||

Verse 347

धृतराष्ट्रोश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह। यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा।। सुदर्शनं तथाख्यानमित्यत्र मृगदर्श तथाचैवेति-मणिदर्शनं तथाचैवेत्यपि पाठो दृश्यते।।

dhṛtarāṣṭrośramapadaṃ viduraśca jagāma ha| yaṃ dṛṣṭvā prasthitaṃ sādhvī pṛthāpyanuyayau tadā|| sudarśanaṃ tathākhyānamityatra mṛgadarśa tathācaiveti-maṇidarśanaṃ tathācaivetyapi pāṭho dṛśyate||

Verse 348

पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता। यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान्।।

putrarājyaṃ parityajya guruśuśrūṣaṇe ratā| yatra rājā hatānputrānpautrānanyāṃśca pārthivān||

Verse 349

लाकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान्। ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम्।।

lākāntaragatānvīrānapaśyatpunarāgatān| ṛṣeḥ prasādātkṛṣṇasya dṛṣṭvāścaryamanuttamam||

Verse 350

त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकां गतः। यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः।।

tyaktvā śokaṃ sadāraśca siddhiṃ paramikāṃ gataḥ| yatra dharmaṃ samāśritya viduraḥ sugatiṃ gataḥ||

Verse 351

संजयश्च सहामात्यो विद्वान्गावल्गणिर्वशी। ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

saṃjayaśca sahāmātyo vidvāngāvalgaṇirvaśī| dadarśa nāradaṃ yatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 352

नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत्। एतदाश्रमवासाख्यं पर्वोक्तं महदद्भुतम्।।

nāradāccaiva śuśrāva vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat| etadāśramavāsākhyaṃ parvoktaṃ mahadadbhutam||

Verse 353

द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसङ्ख्यया। सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्चश्लोकशतानि च।।

dvicatvāriṃśadadhyāyāḥ parvaitadabhisaṅkhyayā| sahasramekaṃ ślokānāṃ pañcaślokaśatāni ca||

Verse 354

षडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना। अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम्।।

ṣaḍeva ca tathā ślokāḥ saṃkhyātāstattvadarśinā| ataḥ paraṃ nibodhedaṃ mausalaṃ parva dāruṇam||

Verse 355

यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शहता युधि। ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः।। धृतराष्ट्रः आश्रमपदमिति च्छेदः सन्धिरार्षः।।

yatra te puruṣavyāghrāḥ śastrasparśahatā yudhi| brahmadaṇḍaviniṣpiṣṭāḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ|| dhṛtarāṣṭraḥ āśramapadamiti cchedaḥ sandhirārṣaḥ||

Verse 356

आपाने पानकलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः। एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम्।। ब्रह्मदण्डः ब्राह्मणशापः।।

āpāne pānakalitā daivenābhipracoditāḥ| erakārūpibhirvajrairnijaghnuritaretaram|| brahmadaṇḍaḥ brāhmaṇaśāpaḥ||

Verse 357

यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ। नातिचक्रामतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं महत्।। आपाने पानगोष्ठ्यां पानेन कलिताः विवशीकृताः। एरकाः तृणविशेषाः।।

yatra sarvakṣayaṃ kṛtvā tāvubhau rāmakeśavau| nāticakrāmatuḥ kālaṃ prāptaṃ sarvaharaṃ mahat|| āpāne pānagoṣṭhyāṃ pānena kalitāḥ vivaśīkṛtāḥ| erakāḥ tṛṇaviśeṣāḥ||

Verse 358

यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम्। दृष्ट्वा विपादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः।।

yatrārjuno dvāravatīmetya vṛṣṇivinākṛtām| dṛṣṭvā vipādamagamatparāṃ cārtiṃ nararṣabhaḥ||

Verse 359

स संस्कृत्य नरश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः। ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत्।। नातिचक्रामतुः कालं समर्थावपि मर्यादां नोल्लङ्घितवन्तावित्यर्थः।।

sa saṃskṛtya naraśreṣṭhaṃ mātulaṃ śaurimātmanaḥ| dadarśa yaduvīrāṇāmāpāne vaiśasaṃ mahat|| nāticakrāmatuḥ kālaṃ samarthāvapi maryādāṃ nollaṅghitavantāvityarthaḥ||

Verse 360

शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः। संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः।।

śarīraṃ vāsudevasya rāmasya ca mahātmanaḥ| saṃskāraṃ lambhayāmāsa vṛṣṇīnāṃ ca pradhānataḥ||

Verse 361

सवृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम्। ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम्।।

savṛddhabālamādāya dvāravatyāstato janam| dadarśāpadi kaṣṭāyāṃ gāṇḍīvasya parābhavam||

Verse 362

सर्वेषां चैव दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम्। नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम्।।

sarveṣāṃ caiva divyānāmastrāṇāmaprasannatām| nāśaṃ vṛṣṇikalatrāṇāṃ prabhāvānāmanityatām||

Verse 363

दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः। धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयत्।।

dṛṣṭvā nirvedamāpanno vyāsavākyapracoditaḥ| dharmarājaṃ samāsādya saṃnyāsaṃ samarocayat||

Verse 364

इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम्। अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम्।।

ityetanmausalaṃ parva ṣoḍaśaṃ parikīrtitam| adhyāyāṣṭau samākhyātāḥ ślokānāṃ ca śatatrayam||

Verse 365

श्लोकानां विंशतिश्चव संख्याता तत्त्वदर्शिना। महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम्।।

ślokānāṃ viṃśatiścava saṃkhyātā tattvadarśinā| mahāprasthānikaṃ tasmādūrdhvaṃ saptadaśaṃ smṛtam||

Verse 366

यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः। द्रौपद्या सहिता देव्या महाप्रस्थानमास्थिताः।।

yatra rājyaṃ parityajya pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ| draupadyā sahitā devyā mahāprasthānamāsthitāḥ||

Verse 367

यत्र तेऽग्निं ददृशिरे लौहित्यं प्राप्य सागरम्। यत्राग्निना चोदितश्च पार्थस्तस्मै महात्मने।।

yatra te'gniṃ dadṛśire lauhityaṃ prāpya sāgaram| yatrāgninā coditaśca pārthastasmai mahātmane||

Verse 368

ददौ संपूज्य तद्दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम्। यत्र भ्रातृन्निपतितान्द्रौपदीं च युधिष्ठिरः।।

dadau saṃpūjya taddivyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanuruttamam| yatra bhrātṛnnipatitāndraupadīṃ ca yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 369

दृष्ट्वा हित्वा जगामैव सर्वाननवलोकयन्। एतत्सप्तदशं पर्व महाप्रस्थानिकं स्मृतम्।।

dṛṣṭvā hitvā jagāmaiva sarvānanavalokayan| etatsaptadaśaṃ parva mahāprasthānikaṃ smṛtam||

Verse 370

यत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतत्रयम्। विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना।।

yatrādhyāyāstrayaḥ proktāḥ ślokānāṃ ca śatatrayam| viṃśatiśca tathā ślokāḥ saṃkhyātāstattvadarśinā||

Verse 371

स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम्। प्राप्तं दैवरथं स्वर्गान्नेष्टवान्यत्र धर्मराट्।।

svargaparva tato jñeyaṃ divyaṃ yattadamānuṣam| prāptaṃ daivarathaṃ svargānneṣṭavānyatra dharmarāṭ||

Verse 372

आरोदुं सुमहाप्राज्ञ आनृशंस्याच्छुना विना। तामस्याविचलां ज्ञात्वा स्थितिं धर्मे महात्मनः।। वैशसं परस्परं विशसनं।।

āroduṃ sumahāprājña ānṛśaṃsyācchunā vinā| tāmasyāvicalāṃ jñātvā sthitiṃ dharme mahātmanaḥ|| vaiśasaṃ parasparaṃ viśasanaṃ||

Verse 373

श्वरूपं यत्र तत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्वितः। स्वर्गं प्राप्तःसच तथा यातनाविपुला भृशम्।।

śvarūpaṃ yatra tattyaktvā dharmeṇāsau samanvitaḥ| svargaṃ prāptaḥsaca tathā yātanāvipulā bhṛśam||

Verse 374

देवदूतेन नरकं यत्र व्याजेन दर्शितम्। शुश्राव यत्र धर्मात्मा भ्रातॄणां करुणागिरः।।

devadūtena narakaṃ yatra vyājena darśitam| śuśrāva yatra dharmātmā bhrātṝṇāṃ karuṇāgiraḥ||

Verse 375

निदेशे वर्तमानानां देशे तत्रैव वर्तताम्। अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः।।

nideśe vartamānānāṃ deśe tatraiva vartatām| anudarśitaśca dharmeṇa devarājñā ca pāṇḍavaḥ||

Verse 376

आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुषम्। स्वधर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्गे प्राप्य स धर्मराट्।।

āplutyākāśagaṅgāyāṃ dehaṃ tyaktvā sa mānuṣam| svadharmanirjitaṃ sthānaṃ svarge prāpya sa dharmarāṭ||

Verse 377

मुमुदे पूजितः सर्वैः सेन्द्रैः सुरगणैः सह। एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता।।

mumude pūjitaḥ sarvaiḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha| etadaṣṭādaśaṃ parva proktaṃ vyāsena dhīmatā||

Verse 378

अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वम्यस्मिन्महात्मना। श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधाः।।

adhyāyāḥ pañca saṃkhyātāḥ parvamyasminmahātmanā| ślokānāṃ dve śate caiva prasaṃkhyāte tapodhāḥ||

Verse 379

नव श्लोकास्तथैवान्ये संख्याताः परमर्षिणा। अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्येतान्यशेषतः।।

nava ślokāstathaivānye saṃkhyātāḥ paramarṣiṇā| aṣṭādaśaivametāni parvāṇyetānyaśeṣataḥ||

Verse 380

खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यं च प्रकीर्तितम्। दश श्लोकसहस्राणि विंशच्छ्लोकशतानि च।।

khileṣu harivaṃśaśca bhaviṣyaṃ ca prakīrtitam| daśa ślokasahasrāṇi viṃśacchlokaśatāni ca||

Verse 381

खिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्षिणा। एतत्सर्वं समाख्यातं भारते पर्वसंग्रहः।।

khileṣu harivaṃśe ca saṃkhyātāni maharṣiṇā| etatsarvaṃ samākhyātaṃ bhārate parvasaṃgrahaḥ||

Verse 382

अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो ययुत्सया। तन्महादारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत्।।

aṣṭādaśa samājagmurakṣauhiṇyo yayutsayā| tanmahādāruṇaṃ yuddhamahānyaṣṭādaśābhavat||

Verse 383

यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदो द्विजः। न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः।।

yo vidyāccaturo vedānsāṅgopaniṣado dvijaḥ| na cākhyānamidaṃ vidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ||

Verse 384

अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत्। कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना।।

arthaśāstramidaṃ proktaṃ dharmaśāstramidaṃ mahat| kāmaśāstramidaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā||

Verse 385

श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते। पुंस्कोकिलगिरं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव।।

śrutvā tvidamupākhyānaṃ śrāvyamanyanna rocate| puṃskokilagiraṃ śrutvā rūkṣā dhvāṅkṣasya vāgiva||

Verse 386

इतिहासोत्तमादस्माञ्जायन्ते कविबुद्धयः। पञ्चभ्य इव् भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः।।

itihāsottamādasmāñjāyante kavibuddhayaḥ| pañcabhya iv bhūtebhyo lokasaṃvidhayastrayaḥ||

Verse 387

अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः। अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः।। अस्य अविचलामितिच्छेदः।।

asyākhyānasya viṣaye purāṇaṃ vartate dvijāḥ| antarikṣasya viṣaye prajā iva caturvidhāḥ|| asya avicalāmiticchedaḥ||

Verse 388

क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः। इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनः क्रियाः।।

kriyāguṇānāṃ sarveṣāmidamākhyānamāśrayaḥ| indriyāṇāṃ samastānāṃ citrā iva manaḥ kriyāḥ||

Verse 389

अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते। आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्।।

anāśrityaitadākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate| āhāramanapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam||

Verse 390

इदं कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते। उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः।।

idaṃ kavivaraiḥ sarvairākhyānamupajīvyate| udayaprepsubhirbhṛtyairabhijāta iveśvaraḥ||

Verse 391

अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे। साधोरिव गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः।।

asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe| sādhoriva gṛhasthasya śeṣāstraya ivāśramāḥ||

Verse 392

धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः। अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम्।।

dharme matirbhavatu vaḥ satatotthitānāṃ sa hyeka eva paralokagatasya bandhuḥ| arthāḥ striyaśca nipuṇairapi sevyamānā naivāptabhāvamupayānti na ca sthiratvam||

Verse 393

द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च। यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन।।

dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtamaprameyaṃ puṇyaṃ pavitramatha pāpaharaṃ śivaṃ ca| yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ kiṃ tasya puṣkarajalairabhiṣecanena||

Verse 394

यदह्ना कुरुते पाप ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन्। महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम्।। विषये देशे अन्तरित्यर्थः। पुराणं अष्टादशभेदं पाद्मादि।।

yadahnā kurute pāpa brāhmaṇastvindriyaiścaran| mahābhāratamākhyāya sandhyāṃ mucyati paścimām|| viṣaye deśe antarityarthaḥ| purāṇaṃ aṣṭādaśabhedaṃ pādmādi||

Verse 395

यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा। महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते।।

yadrātrau kurute pāpaṃ karmaṇā manasā girā| mahābhāratamākhyāya pūrvāṃ sandhyāṃ pramucyate||

Verse 396

यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय। पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव।।

yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti viprāya vedaviduṣe ca bahuśrutāya| puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyācca nityaṃ tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva||

Verse 397

आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण। श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन।।

ākhyānaṃ tadidamanuttamaṃ mahārthaṃ vijñeyaṃ mahadiha parvasaṃgraheṇa| śrutvādau bhavati nṛṇāṃ sukhāvagāhaṃ vistīrṇaṃ lavaṇajalaṃ yathā plavena||