Chapter 1
अर्जुनविषादयोग
47 verses
47 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय।।1.1।।
dhṛitarāśhtra uvācha dharma-kṣhetre kuru-kṣhetre samavetā yuyutsavaḥ māmakāḥ pāṇḍavāśhchaiva kimakurvata sañjaya
Dhritarashtra said: O Sanjaya, gathered on the sacred field of Kurukshetra, eager to fight, what did my sons and the sons of Pandu do?
धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्र में युद्ध की इच्छा से एकत्र हुए मेरे और पाण्डु के पुत्रों ने क्या किया?
Verse 2
सञ्जय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्।।1.2।।
sañjaya uvācha dṛiṣhṭvā tu pāṇḍavānīkaṁ vyūḍhaṁ duryodhanastadā āchāryamupasaṅgamya rājā vachanamabravīt
Sanjaya said: Seeing the army of the Pandavas arrayed in battle order, King Duryodhana then approached his teacher Drona and spoke these words.
संजय ने कहा — उस समय राजा दुर्योधन ने व्यूह-रचना में खड़ी पाण्डवों की सेना को देखकर आचार्य द्रोण के पास जाकर ये वचन कहे।
Verse 3
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्। व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता।।1.3।।
paśhyaitāṁ pāṇḍu-putrāṇām āchārya mahatīṁ chamūm vyūḍhāṁ drupada-putreṇa tava śhiṣhyeṇa dhīmatā
He said: Behold, O teacher, this mighty army of the sons of Pandu, marshalled by your skilled disciple, the son of Drupada.
(उसने कहा —) हे आचार्य! आपके बुद्धिमान शिष्य द्रुपदपुत्र द्वारा व्यूह-रूप में खड़ी की गई पाण्डुपुत्रों की इस विशाल सेना को देखिए।
Verse 4
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि। युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः।।1.4।।
atra śhūrā maheṣhvāsā bhīmārjuna-samā yudhi yuyudhāno virāṭaśhcha drupadaśhcha mahā-rathaḥ
Here are heroes, mighty archers, equal in battle to Bhima and Arjuna: Yuyudhana, Virata, and Drupada, the great chariot warrior;
इस सेना में बड़े-बड़े धनुर्धारी शूरवीर हैं, जो युद्ध में भीम और अर्जुन के समान हैं — जैसे युयुधान (सात्यकि), विराट और महारथी द्रुपद;
Verse 5
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्। पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः।।1.5।।
dhṛiṣhṭaketuśhchekitānaḥ kāśhirājaśhcha vīryavān purujit kuntibhojaśhcha śhaibyaśhcha nara-puṅgavaḥ yudhāmanyuśhcha vikrānta uttamaujāśhcha vīryavān
Dhrishtaketu, Chekitana, and the valiant king of Kashi; Purujit, Kuntibhoja, and Shaibya, the best of men;
धृष्टकेतु, चेकितान और पराक्रमी काशिराज; पुरुजित, कुन्तिभोज और मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य;
Verse 6
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्। सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः।।1.6।।
saubhadro draupadeyāśhcha sarva eva mahā-rathāḥ
the brave Yudhamanyu and the courageous Uttamaujas; the son of Subhadra and the sons of Draupadi, all of them great chariot warriors.
पराक्रमी युधामन्यु और वीर उत्तमौजा; सुभद्रा-पुत्र (अभिमन्यु) तथा द्रौपदी के पुत्र — ये सब ही महारथी हैं।
Verse 7
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते।।1.7।।
asmākaṁ tu viśhiṣhṭā ye tānnibodha dwijottama nāyakā mama sainyasya sanjñārthaṁ tānbravīmi te
But know also, O best of the twice-born, those who are most distinguished among us, the leaders of my army. I name them to you so that you may recognize them.
हे द्विजश्रेष्ठ! हमारे पक्ष में भी जो प्रमुख हैं, उन्हें भी जान लीजिए। अपनी सेना के नायकों को आपकी जानकारी के लिए मैं आपको बताता हूँ।
Verse 8
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च।।1.8।।
bhavānbhīṣhmaśhcha karṇaśhcha kṛipaśhcha samitiñjayaḥ aśhvatthāmā vikarṇaśhcha saumadattis tathaiva cha
There are your good self and Bhishma, Karna, and Kripa, ever victorious in battle; Ashvatthama, Vikarna, and also the son of Somadatta;
आप स्वयं, भीष्म, कर्ण और संग्रामविजयी कृपाचार्य; तथा अश्वत्थामा, विकर्ण और सोमदत्त-पुत्र (भूरिश्रवा) —
Verse 9
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः।।1.9।।
anye cha bahavaḥ śhūrā madarthe tyaktajīvitāḥ nānā-śhastra-praharaṇāḥ sarve yuddha-viśhāradāḥ
and many other heroes too, ready to give up their lives for my sake, all armed with various weapons and all skilled in war.
और भी बहुत-से शूरवीर हैं जिन्होंने मेरे लिए अपने प्राणों का मोह त्याग दिया है; वे सब नाना प्रकार के शस्त्रास्त्रों से सुसज्जित और युद्ध में निपुण हैं।
Verse 10
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्। पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्।।1.10।।
aparyāptaṁ tadasmākaṁ balaṁ bhīṣhmābhirakṣhitam paryāptaṁ tvidameteṣhāṁ balaṁ bhīmābhirakṣhitam
Our army, guarded by Bhishma, is unlimited; but their army, guarded by Bhima, is limited.
भीष्म द्वारा रक्षित हमारी वह सेना अपरिमित है, जबकि भीम द्वारा रक्षित इनकी यह सेना परिमित (सीमित) है।
Verse 11
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः। भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि।।1.11।।
ayaneṣhu cha sarveṣhu yathā-bhāgamavasthitāḥ bhīṣhmamevābhirakṣhantu bhavantaḥ sarva eva hi
Therefore, all of you, stationed in your respective positions at every entrance to the formation, give full protection to Bhishma.
इसलिए आप सब लोग अपने-अपने मोर्चों पर, अपने-अपने स्थान पर स्थित रहते हुए, सब ओर से भीष्म की ही रक्षा करें।
Verse 12
तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्।।1.12।।
tasya sañjanayan harṣhaṁ kuru-vṛiddhaḥ pitāmahaḥ siṁha-nādaṁ vinadyochchaiḥ śhaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān
Then, to cheer Duryodhana, the aged grandsire Bhishma, eldest of the Kurus, roared loudly like a lion and blew his conch.
तब कुरुवंश के वृद्ध, प्रतापी पितामह भीष्म ने दुर्योधन के हृदय में हर्ष उत्पन्न करते हुए, सिंह के समान गरजकर ऊँचे स्वर से शंख बजाया।
Verse 13
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्।।1.13।।
tataḥ śhaṅkhāśhcha bheryaśhcha paṇavānaka-gomukhāḥ sahasaivābhyahanyanta sa śhabdastumulo ’bhavat
Then conches, kettledrums, tabors, trumpets, and horns suddenly sounded all together, and the noise was tremendous.
इसके पश्चात् शंख, नगाड़े, ढोल, मृदंग और नरसिंघे आदि बाजे एकसाथ बज उठे; उनका वह शब्द अत्यन्त भयंकर हुआ।
Verse 14
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ। माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः।।1.14।।
tataḥ śhvetairhayairyukte mahati syandane sthitau mādhavaḥ pāṇḍavaśhchaiva divyau śhaṅkhau pradadhmatuḥ
Then, seated in their great chariot yoked with white horses, Krishna and Arjuna blew their divine conches.
इसके बाद सफेद घोड़ों से जुते हुए विशाल रथ पर बैठे हुए श्रीकृष्ण और अर्जुन ने भी अपने दिव्य शंख बजाए।
Verse 15
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः।।1.15।।
pāñchajanyaṁ hṛiṣhīkeśho devadattaṁ dhanañjayaḥ pauṇḍraṁ dadhmau mahā-śhaṅkhaṁ bhīma-karmā vṛikodaraḥ
Krishna blew the conch named Panchajanya; Arjuna blew the one called Devadatta; and Bhima, the doer of mighty deeds, blew his great conch Paundra.
हृषीकेश (श्रीकृष्ण) ने पाञ्चजन्य, धनंजय (अर्जुन) ने देवदत्त, और भयानक कर्म करनेवाले भीम ने पौण्ड्र नामक महाशंख बजाया।
Verse 16
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ।।1.16।।
anantavijayaṁ rājā kuntī-putro yudhiṣhṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaśhcha sughoṣha-maṇipuṣhpakau
King Yudhishthira, son of Kunti, blew the conch Anantavijaya; Nakula and Sahadeva blew the Sughosha and Manipushpaka.
कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनन्तविजय, तथा नकुल और सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख बजाए।
Verse 17
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः।।1.17।।
kāśhyaśhcha parameṣhvāsaḥ śhikhaṇḍī cha mahā-rathaḥ dhṛiṣhṭadyumno virāṭaśhcha sātyakiśh chāparājitaḥ
The king of Kashi, that excellent archer, Shikhandi the great chariot warrior, Dhrishtadyumna, Virata, and the unconquered Satyaki,
श्रेष्ठ धनुर्धारी काशिराज, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, विराट और अजेय सात्यकि;
Verse 18
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते। सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्।।1.18।।
drupado draupadeyāśhcha sarvaśhaḥ pṛithivī-pate saubhadraśhcha mahā-bāhuḥ śhaṅkhāndadhmuḥ pṛithak pṛithak
Drupada and the sons of Draupadi, O lord of the earth, and the mighty-armed son of Subhadra, all blew their conches, each one separately.
हे राजन्! द्रुपद और द्रौपदी के पुत्र तथा महाबाहु सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) — इन सबने सब ओर से अलग-अलग अपने-अपने शंख बजाए।
Verse 19
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्। नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्।।1.19।।
sa ghoṣho dhārtarāṣhṭrāṇāṁ hṛidayāni vyadārayat nabhaśhcha pṛithivīṁ chaiva tumulo nunādayan
That tumultuous sound, echoing through the sky and the earth, tore apart the hearts of Dhritarashtra's sons.
उस भयंकर शब्द ने आकाश और पृथ्वी को गुँजाते हुए धृतराष्ट्र के पुत्रों के हृदयों को विदीर्ण कर दिया।
Verse 20
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः।।1.20।।
atha vyavasthitān dṛiṣhṭvā dhārtarāṣhṭrān kapi-dhwajaḥ pravṛitte śhastra-sampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ hṛiṣhīkeśhaṁ tadā vākyam idam āha mahī-pate
Then, O king, seeing Dhritarashtra's men drawn up for battle, Arjuna, whose banner bore the emblem of Hanuman, raised his bow as the clash of weapons was about to begin, and spoke these words to Krishna.
हे राजन्! तब हनुमान की ध्वजावाले अर्जुन ने युद्ध के लिए डटे हुए धृतराष्ट्र-पुत्रों को देखकर, शस्त्रों का प्रहार आरम्भ होने के समय अपना धनुष उठाया।
Verse 21
अर्जुन उवाच हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते। सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत।।1.21।।
arjuna uvācha senayor ubhayor madhye rathaṁ sthāpaya me ’chyuta
Arjuna said: O Krishna, place my chariot between the two armies,
अर्जुन ने कहा — हे राजन्! तब उसने हृषीकेश (श्रीकृष्ण) से यह वचन कहा — हे अच्युत! मेरे रथ को दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कीजिए,
Verse 22
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्। कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे।।1.22।।
yāvadetān nirīkṣhe ’haṁ yoddhu-kāmān avasthitān kairmayā saha yoddhavyam asmin raṇa-samudyame
so that I may see those who stand here eager to fight, and with whom I must contend in this enterprise of war.
जिससे मैं युद्ध की इच्छा से खड़े हुए इन योद्धाओं को देख सकूँ कि इस युद्ध के उद्यम में मुझे किन-किन के साथ लड़ना है।
Verse 23
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः।।1.23।।
yotsyamānān avekṣhe ’haṁ ya ete ’tra samāgatāḥ dhārtarāṣhṭrasya durbuddher yuddhe priya-chikīrṣhavaḥ
Let me look upon those who have assembled here ready to fight, wishing to please the evil-minded son of Dhritarashtra in battle.
मैं उन युद्ध करनेवालों को देख लूँ जो यहाँ एकत्र हुए हैं और दुर्बुद्धि दुर्योधन का युद्ध में हित करने की इच्छा रखते हैं।
Verse 24
संजय उवाच एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्।।1.24।।
sañjaya uvācha evam ukto hṛiṣhīkeśho guḍākeśhena bhārata senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam
Sanjaya said: O descendant of Bharata, thus addressed by Arjuna, Krishna placed that finest of chariots between the two armies,
संजय ने कहा — हे भरतवंशी! अर्जुन के इस प्रकार कहने पर श्रीकृष्ण ने उस श्रेष्ठ रथ को दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कर दिया।
Verse 25
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्। उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति।।1.25।।
bhīṣhma-droṇa-pramukhataḥ sarveṣhāṁ cha mahī-kṣhitām uvācha pārtha paśhyaitān samavetān kurūn iti
in front of Bhishma, Drona, and all the rulers of the earth, and said: O Partha, behold these Kurus gathered here.
भीष्म, द्रोण तथा सम्पूर्ण राजाओं के सामने उस रथ को खड़ा करके उन्होंने कहा — हे पार्थ! एकत्र हुए इन कौरवों को देखो।
Verse 26
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान्। आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा।।1.26।।
tatrāpaśhyat sthitān pārthaḥ pitṝīn atha pitāmahān āchāryān mātulān bhrātṝīn putrān pautrān sakhīṁs tathā śhvaśhurān suhṛidaśh chaiva senayor ubhayor api
There Arjuna saw, standing in both armies, fathers and grandfathers, teachers, uncles, brothers, sons, grandsons, comrades, fathers-in-law, and friends as well.
तब पार्थ ने दोनों सेनाओं में स्थित पिताओं, पितामहों, आचार्यों, मामाओं, भाइयों, पुत्रों, पौत्रों तथा मित्रों को देखा।
Verse 27
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि। तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्।।1.27।।
tān samīkṣhya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān kṛipayā parayāviṣhṭo viṣhīdann idam abravīt
Seeing all these kinsmen thus arrayed, Arjuna, the son of Kunti, was overcome with deep compassion and, in sorrow, spoke these words.
और श्वसुरों तथा सुहृदों को भी दोनों सेनाओं में देखा। उन सब बन्धुओं को खड़ा देखकर वह कुन्तीपुत्र अर्जुन —
Verse 28
अर्जुन उवाच कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्। दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्।।1.28।।
arjuna uvācha dṛiṣhṭvemaṁ sva-janaṁ kṛiṣhṇa yuyutsuṁ samupasthitam
Arjuna said: O Krishna, seeing my own kinsmen standing here eager to fight,
अर्जुन ने कहा — अत्यन्त करुणा से भरकर, शोकाकुल होकर उसने यह कहा — हे कृष्ण! युद्ध की इच्छा से उपस्थित इन अपने स्वजनों को देखकर
Verse 29
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति। वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते।।1.29।।
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṁ cha pariśhuṣhyati vepathuśh cha śharīre me roma-harṣhaśh cha jāyate
my limbs give way and my mouth becomes dry, my body trembles and my hair stands on end.
मेरे अंग शिथिल हो रहे हैं और मुख सूख रहा है, मेरे शरीर में कँपकँपी हो रही है और रोमांच हो रहा है।
Verse 30
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते। न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः।।1.30।।
gāṇḍīvaṁ sraṁsate hastāt tvak chaiva paridahyate na cha śhaknomy avasthātuṁ bhramatīva cha me manaḥ
The bow Gandiva slips from my hand and my skin burns all over. I am unable to stand, and my mind seems to whirl.
हाथ से गाण्डीव धनुष गिर रहा है और त्वचा भी जल रही है; मैं खड़ा रहने में भी असमर्थ हूँ और मेरा मन मानो चक्कर खा रहा है।
Verse 31
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव। न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे।।1.31।।
nimittāni cha paśhyāmi viparītāni keśhava na cha śhreyo ’nupaśhyāmi hatvā sva-janam āhave
I see ill omens, O Krishna, and I foresee no good in killing my own people in battle.
हे केशव! मुझे विपरीत लक्षण (अपशकुन) दिखाई दे रहे हैं; युद्ध में अपने स्वजनों को मारकर मैं कोई कल्याण नहीं देखता।
Verse 32
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा।।1.32।।
na kāṅkṣhe vijayaṁ kṛiṣhṇa na cha rājyaṁ sukhāni cha kiṁ no rājyena govinda kiṁ bhogair jīvitena vā
I desire neither victory, O Krishna, nor kingdom, nor pleasures. What use to us is a kingdom, O Govinda, or enjoyments, or even life itself?
हे कृष्ण! मैं न विजय चाहता हूँ, न राज्य और न सुख। हे गोविन्द! हमें ऐसे राज्य से क्या, भोगों से क्या, अथवा जीवन से भी क्या?
Verse 33
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च।।1.33।।
yeṣhām arthe kāṅkṣhitaṁ no rājyaṁ bhogāḥ sukhāni cha ta ime ’vasthitā yuddhe prāṇāṁs tyaktvā dhanāni cha
Those for whose sake we desire kingdom, enjoyments, and pleasures stand here arrayed in battle, having given up their lives and their wealth:
जिनके लिए हमें राज्य, भोग और सुखों की इच्छा है, वे ही ये लोग अपने प्राणों और धन की आशा त्यागकर युद्ध में खड़े हैं —
Verse 34
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः। मातुलाः श्चशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा।।1.34।।
āchāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva cha pitāmahāḥ mātulāḥ śhvaśhurāḥ pautrāḥ śhyālāḥ sambandhinas tathā
teachers, fathers, sons, and grandfathers, uncles, fathers-in-law, grandsons, brothers-in-law, and other relatives.
आचार्य, पिता, पुत्र, पितामह, मामा, श्वसुर, पौत्र, साले तथा अन्य सम्बन्धीजन।
Verse 35
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन। अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते।।1.35।।
etān na hantum ichchhāmi ghnato ’pi madhusūdana api trailokya-rājyasya hetoḥ kiṁ nu mahī-kṛite
These I do not wish to kill, even though they kill me, O Krishna, not even for the sovereignty of the three worlds, let alone for the earth.
हे मधुसूदन! ये मुझे मार भी डालें तो भी मैं इन्हें मारना नहीं चाहता — फिर तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं, तो पृथ्वी के लिए तो कहना ही क्या!
Verse 36
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन। पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः।।1.36।।
nihatya dhārtarāṣhṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana pāpam evāśhrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ
What pleasure could be ours, O Janardana, by killing the sons of Dhritarashtra? Only sin would take hold of us by slaying these aggressors.
हे जनार्दन! धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारकर हमें क्या प्रसन्नता मिलेगी? इन आततायियों को मारकर तो हमें पाप ही लगेगा।
Verse 37
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्। स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव।।1.37।।
tasmān nārhā vayaṁ hantuṁ dhārtarāṣhṭrān sa-bāndhavān sva-janaṁ hi kathaṁ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava
Therefore it is not right for us to kill the sons of Dhritarashtra, our own kinsmen. For how could we be happy, O Krishna, after killing our own people?
इसलिए हे माधव! अपने बन्धु धृतराष्ट्र-पुत्रों को मारना हमारे लिए उचित नहीं। भला अपने ही स्वजनों को मारकर हम कैसे सुखी होंगे?
Verse 38
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्।।1.38।।
yady apy ete na paśhyanti lobhopahata-chetasaḥ kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ mitra-drohe cha pātakam
Even if these men, their minds overpowered by greed, see no fault in destroying the family and no sin in betraying friends,
यद्यपि लोभ से भ्रष्टचित्त हुए ये लोग कुल के नाश से होनेवाले दोष और मित्रों के साथ विश्वासघात के पाप को नहीं देखते,
Verse 39
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्। कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन।।1.39।।
kathaṁ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ prapaśhyadbhir janārdana
why should we, who clearly see the evil of destroying the family, not turn away from this sin, O Janardana?
तो भी हे जनार्दन! कुल के नाश से होनेवाले दोष को स्पष्ट देखनेवाले हमें इस पाप से हटने का विचार क्यों न हो?
Verse 40
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत।।1.40।।
kula-kṣhaye praṇaśhyanti kula-dharmāḥ sanātanāḥ dharme naṣhṭe kulaṁ kṛitsnam adharmo ’bhibhavaty uta
When a family is destroyed, its ancient traditions perish; and when tradition is lost, lawlessness overtakes the whole family.
कुल के नाश से सनातन कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं; धर्म के नष्ट होने पर सम्पूर्ण कुल को अधर्म दबा लेता है।
Verse 41
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः।।1.41।।
adharmābhibhavāt kṛiṣhṇa praduṣhyanti kula-striyaḥ strīṣhu duṣhṭāsu vārṣhṇeya jāyate varṇa-saṅkaraḥ
When lawlessness prevails, O Krishna, the women of the family become corrupted; and when the women are corrupted, O descendant of Vrishni, confusion of social order arises.
हे कृष्ण! अधर्म के बढ़ने पर कुल की स्त्रियाँ दूषित हो जाती हैं; और हे वार्ष्णेय! स्त्रियों के दूषित होने पर वर्णसंकर उत्पन्न होता है।
Verse 42
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः।।1.42।।
saṅkaro narakāyaiva kula-ghnānāṁ kulasya cha patanti pitaro hy eṣhāṁ lupta-piṇḍodaka-kriyāḥ
This confusion leads the destroyers of the family, and the family itself, to hell; for their ancestors fall, deprived of the offerings of rice and water.
वह वर्णसंकर कुलघातियों और कुल को नरक में ही ले जाता है; पिण्ड और जल की क्रियाओं से वंचित होकर इनके पितर भी अधोगति को प्राप्त होते हैं।
Verse 43
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः।।1.43।।
doṣhair etaiḥ kula-ghnānāṁ varṇa-saṅkara-kārakaiḥ utsādyante jāti-dharmāḥ kula-dharmāśh cha śhāśhvatāḥ
By these misdeeds of the family-destroyers, which cause confusion of social order, the eternal laws of caste and family are abolished.
कुलघातियों के इन वर्णसंकर उत्पन्न करनेवाले दोषों से सनातन जातिधर्म और कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं।
Verse 44
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन। नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम।।1.44।।
utsanna-kula-dharmāṇāṁ manuṣhyāṇāṁ janārdana narake ‘niyataṁ vāso bhavatītyanuśhuśhruma
And we have heard, O Janardana, that those whose family traditions are destroyed dwell in hell for an indefinite time.
हे जनार्दन! जिनके कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं, उन मनुष्यों का अनिश्चित काल तक नरक में वास होता है — ऐसा हमने सुना है।
Verse 45
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः।।1.45।।
aho bata mahat pāpaṁ kartuṁ vyavasitā vayam yad rājya-sukha-lobhena hantuṁ sva-janam udyatāḥ
Alas, we are resolved to commit a great sin, prepared as we are to kill our own kinsmen out of greed for the pleasures of kingship.
अहो! यह कितने खेद की बात है कि हम राज्य-सुख के लोभ से अपने स्वजनों को मारने के लिए तत्पर होकर महान् पाप करने को उद्यत हो गए हैं।
Verse 46
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्।।1.46।।
yadi mām apratīkāram aśhastraṁ śhastra-pāṇayaḥ dhārtarāṣhṭrā raṇe hanyus tan me kṣhemataraṁ bhavet
It would be better for me if the armed sons of Dhritarashtra were to kill me in battle, unresisting and unarmed.
यदि शस्त्रधारी धृतराष्ट्र-पुत्र मुझ निःशस्त्र और सामना न करनेवाले को रणभूमि में मार डालें, तो वह भी मेरे लिए अधिक कल्याणकारी होगा।
Verse 47
सञ्जय उवाच एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः।।1.47।।
sañjaya uvācha evam uktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśhat visṛijya sa-śharaṁ chāpaṁ śhoka-saṁvigna-mānasaḥ
Sanjaya said: Having spoken thus on the field of battle, Arjuna cast aside his bow and arrows and sat down on the seat of the chariot, his mind overwhelmed with grief.
संजय ने कहा — रणभूमि में ऐसा कहकर शोक से उद्विग्न मनवाला अर्जुन बाणसहित धनुष को त्यागकर रथ के पिछले भाग में बैठ गया।