बुधभूषणम्

Verse 1

बुधभूषणम् भ्रातः काश्चनरेपगोपितबहिस्ता्राकृते सवतो मा भेषीः कलर स्थिरो भव चिरं देवाटयस्योपरि । ताभ्रव्वं गतमेव काञ्चनमयी कीर्तिः स्थिता तेधुना नान्तस्तच्ववि चारणप्रणयिमो खोका बहिबःदयः ॥ १७२ ॥

Verse 2

दधा नदी रिथिलबन्धविटग्बिनी नो- रभ्युन्नता जछस्ुचो विषमः समीरः । आरुद्धवाल्िजयितो ध्वनिनः # कै > सत्कर्णधारु यत्सदटशं कटस्य ॥ १७३॥

Verse 3

मलोत्सर्गे गजेन्दस्य म्भ्नि काकः करोति यः। कुखानुरूपे तत्तस्य यो गजो गज एव सः ॥ १७४ ॥

Verse 4

आकण्य गा्जतरवं घनगज॑तुल्यं सिंहस्य यान्ति वनमन्यसिहा भयाताः । तत्रैव पौरुषनिधिः स्वकुरेन सार्धं दर्पोद्धरो वसति वीतभयो वराहः ॥ १७५ ॥

Verse 5

रातिर्भामिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति हासेष्याते पदुब्भश्रीः । इत्थं विचेन्तयति कोशगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नछिनीं गज उन्नहार ॥ १७६ ॥

Verse 6

अमी तिलास्तेखिक नूनमेतां ल्ेहादवस्थां भवतोपनीताः । देषो भविष्ययद्मीषु ननं तदा न जाने किंसु वाकरिष्यः ॥ १७७ ॥

Verse 7

बुधभूषणम् सव्यं रोचं दया दानं परद्यं न ग्यते । ब्रह्मचर्ये तपोमरलमेतद्धमेस्य छक्षणम् ॥ ६१३॥

Verse 8

क्षीयन्ते सर्वदानामि राज्ञां होमे बिकेया । न क्चीयते महादानमभयं सवदोहिनाम् ॥ ६१५ ॥

Verse 9

राज्यं च संपदा भोगाः कुले जन्म सदृष्टता । पाण्डित्यमायुरारोग्यं धमस्येतत्फटं विदुः ॥ ६१५॥

Verse 10

आस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्था मष्ारिपुः | नास्ध्युयमसमो बन्धुः कुत्वा य नाघ्रसीदति ॥ ६१६ ॥

Verse 11

उत्तमः सह संयोगं पण्डितः सह संकथाः 1 अदब्धः सह मित्रत्वं कुवांणो नावसीदति ॥ ६१७ ॥

Verse 12

अर्थनाशं मनस्तापं गह दुश्चरितानि च । नीचवाक्यं चापमानं मधिमान्न प्रकारयेत् ॥ ६१८ ॥

Verse 13

पण्डिताश्च विनीताश्च धमज्ञाः सत्यवादिनः चन्धनस्थापि तिषेयुने तु राज्यं खलः सह ॥ ६१९ ॥

Verse 14

कवि क अर्थवापि हि किं तेन अन्यायोपाजितेन च । न॑ तेन गम्यते स्वर्गे द्चन बहुनापि वा ॥ ६२० ॥

Verse 15

अतिलोल्यप्रसक्तानां विपत्तिरनत्र दूरतः । गलका इव लुब्धानां मीनानां तु घथाम्भसि ॥ ६२१ ॥

Verse 16

घीष राजसु स्पेषु स्वाध्याय शाप्रुविग्रह। भार्यादिष्वपि विश्वासा न कतेव्यः कथचन ॥ ६२२ ॥

Verse 17

न जातु गच्छेदिश्वासं सधितपि टि बुभ्डिमान्। अद्रोहसमयं कृत्वा व्र जमिन्दः परावधीत् ॥ ६२३ ॥

Verse 18

राजनीतेः बलीयसापे संधायतं प्रविङ्य प्रतापवान् । तथा साध्वनुगन्तव्यो यथा विश्चम्ममाप्नुयात् ॥ ६२९४ ॥

Verse 19

नेकसर्तु मन्डयन्मन्मं न राजाबुद्धिाभेः सह । नाराहेदिषमां नावमपरीक्षितनाविकाम् ॥। ६२५ ॥ ये चास्य अमि जयिनो भवेयुः परिपन्थिनः) तानानजेदशं सवान्सामादिभिरुपकमः ॥ ६२६ ॥

Verse 20

यथा ज स्यात्कुङ्तिभावः प्रजानामनवेश्चया । त्था राङ्का वतिनयव्यं स्वराज्यं परिरश्चति । ६२५७ ॥। मोहादाजा स्वराष्टं यः कषयत्यनवेक्चषया। सोशिराद्धङ्यते रज्याज्जीवेता्च सवाष्यवः। ६२८ ॥ यो राश्टमनश्रह्लाति स राज्य षाररश्चाति ॥ ६२९ ॥

Verse 21

ग्रामस्याधिपतिं कुयादहङाग्रामापिपं तथां । विंरातीरां खतेरां च सहस्रपतिमेव च ।। ६३० ॥ दान श्रीमद् मृश्चवलन्कवयमकुटटकारश्रीमच्छ।हएजसतश्रीमाच्छवच्छच पलिसुम्लश्रीमनच्छम्भुगज््रवर।चत बुधभूषण राजनीतिः ॥ यु भ ९४ ८९ तती योऽध्यायः प्रकोणंनीतिः कि, क्र, छ, उक्त्वा भरिविमेदां ब्ुधसंतुष््यै राजनीतिमनवद्याम् । संप्राति सिश्रकनीतिर्विन्रुधविमोदाय तन्यते रिरसा॥ १॥

Verse 22

क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय चार्थ भजते च कामान् । नासंस्प्ष्टो द्यपय॒ङक्तं परषां तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥ २ ॥

Verse 23

नाप्राप्यमभिवान्छन्ति नष्टं नेच्छान्ते याचितुम् । आपच्ु न विखद्याम्ति नराः पण्डितबुद्धयः) २ ॥ प्रत्रत्तवाकिचत्रकथा ऊहवान्प्रतिभानवान् । आञ्जग्रन्थाथवक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥ ४॥

Verse 24

स्वमर्थ यः परित्यज्य पराथमनुतिष्ठति। मिथ्याचरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते॥५॥

Verse 25

अभित्रे कृरूते मित्रं दष्टे हिनस्सि च। केम चारभते दुष्टं तमाहुमृढ चेतसम् ॥ ६ ॥

Verse 26

अनाहतः समभ्येति अष्रष्टो बहु भाषते । अविश्वस्ते विश्वसिति मटचेता नराधमः ॥७॥

Verse 27

एकः श्चवमावतां दोषो द्वितीयो नोपरुभ्यते । यदेनं क्षमया युक्तम शाक्तं मन्यते जनः ॥ ८॥

Verse 28

सोस्य दोषा न मन्तव्यः क्षमा हि परम बङम् । अक्षमावास्परं दषेरात्मानं वापि याजयेत् ॥ २ प्रकीणंगीतिः ९१ हे कर्मणी नरः कुबरन्नस्मि्टोकं महीयते । अल्ञवन्परुष' किंाचेद्सता वजयंन्स्तथा ॥ १० \ षड दोः पुरुषेणेव हातव्या भृतिभमिष्ट उता । निद्र तन्वा भयं कोध आस्य दीधेस्नजता ॥ १९१॥

Verse 29

अष्टा परवणे चिह्धानि नरस्थ विनारोष्यतः । ब्राह्मणान्प्रथमं देष्टि बाह्यणेश्च षिरूध्यमे ।॥ १२ ॥

Verse 30

्राह्यणस्वाने चादत्त जाह्मणाश्च जिशांसाति । रमते निन्दया चैषां प्रशसा नाभिनन्दति । १३॥ नतान्स्मरति कृत्येषु याचेतश्वाभ्यसूयाति । एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो वध्ये बुद्ध्वा विवजयेत् ॥ १४ ॥

Verse 31

नाक्ोरी स्याश्नावमानी परस्य सिजदोही नोत नीचोपसेवी । न चवाभित्रानी न च हीनत्रत्तो रुश्चां उ तमंति वजयन्तीम् ॥१५॥

Verse 32

अग्रशस्तानि कायौणे यो मोहादनुतिष्ठति । स तेषां विषरि्रशाद्धङयते जीविताद्पि ॥ १६ ॥

Verse 33

दैवतेषु च यत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च | नियन्तव्यः सदा कोधौ वृद्धबालातुरेषु च ॥ १७ ॥

Verse 34

निरर्थ कह प्राज्ञा बजयेन्धूटयेतसम् । कीतिं च भते लोके न चार्थेन योजयेत् ॥ १८ ॥

Verse 35

विनयेन बेनाकाभ्रीः का निशा रािना विना॥ रहिता सत्क वित्वेन कीदृङी सा विदग्धता \ १९॥ आकारेङ्धितेगत्या चेष्टया भाषणन तु । नेषवक्तविकारेश्व ज्ञायतेन्तगतं मनः २०॥ ४. चुधभषणम् सिद्धमन्ोषधं धर्म गरहर्ठिदं च मेद्नम् । कुथुक्तं कुश्चुते चेव मतिमान्न प्रकाशयेष् ॥ २१ येषु दृष्टेषु दाषः स्यायोगक्षमस्य भारत । सद्ा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाखरेत् ॥ २२॥

Verse 36

दुबंद्धि मकृतपज्ञं छन्नं कृपं तृणैरिव ॥ विवर्जयीत मेधावी तास्मन्मेती परणङयति ॥ २३॥

Verse 37

माद्यं सवेभ्रतानामनष्या क्षमा धतिः ॥ २४॥

Verse 38

अत्रत्तिं विनयो हास्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः। हन्ति नित्यं क्षमा कोधमाचारो हन्त्यछश्चणम् ॥ २५ ॥

Verse 39

नानी यात्परेषणे भत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे । मित्र चापात्तिकालटे च भार्या च विभवक्षये ।। २६ । स्वामिने शणान्तरज्ञे खणमापे भत्यनुत्रातीने कलत्रे च। मित्रे चानुपवन निवेय - - सखी भवाति ॥ २५ ॥

Verse 40

उत्पाय पुत्राननंमांश्च कृत्वा ब्रात्तं च तेभ्योनुषिषाय काचेत् । स्थाने कुमारीः प्रतिपाय सवो अरण्यसंस्योथ खुमिवुभूषे ॥ २८ ॥

Verse 41

उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः सपालः । समीक्ष्य च समारम्भो व्रद्धिमृ भविष्यति ॥ २९४ अविद्धेन येथाः स्युर्धमस्याकमेण च । अरेवो प्रणिपातेन मास्म तेषु मनः कृथाः॥ २३०॥

Verse 42

न्यागेन हानस्य कृतोर्ति लक्ष्मीध्यांमेन हीनस्य कुतोस्ति सिद्धः अशुद्ध । ॥ ६९ ।' आतोवा यहि बा स्तः परेषां यदि वाभतः। आपि प्राणान्परिल्यज्य राक्चितब्यः कूताव्मना ॥ ३१ ॥

Verse 43

प्रकीणनीतिः ९३ देहे पातिनि का रश्चा यशा रक्ष्यमपातयस् । नरः पातिनकायो पे यराःकायेन नवाते । ३३ ॥ सुरखभाः पुरुषा टोके सततं प्रियवादिनः । अपयस्य च पथ्यस्यश्रोता वक्ता च दुरभः ॥ ३४ ॥

Verse 44

दानोपभागवन्ध्या या सुहद्धिया न मुज्यते; पुसां हि याद् सा रक्ष्मीरलक्ष्मीः कतमा भवेत् ।! ३५ ॥ प्रियः प्रजानां दातेव न पुनद्रावेणेश्वरः। अष्गरछन्का ङनक्ष्यते रछोक्वारिदि न त॒ बारिधिः॥ ३६ ॥

Verse 45

याचतो छ प्रहुष्यत दत्वा च पियवाग्भवत् । तं दृष्टाप्य थता स्पा नरः स्वगंतिमाप्यात् ॥ ३७ ॥

Verse 46

पत्रो वरी स्वाथकरी च विया अरोागेता मित्रसमागमश्च। भायां विनीता परियवादिनीचरोकस्य मलोद्धरणानि पच्च । ३८ ॥ अविनीतो भृत्यजनो चरुपतिरदाता # # नि भित्राण। अविनयवती च भायां मस्तकश्यखारने चत्वारि ।॥ ३९ ॥

Verse 47

कान्तावियोगः स्वेजनापमाना ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा । दारिद्यदावाभेशुखं तु सिते विनाग्निना पच्च द्हान्ति गात्रम् ॥ ४०॥

Verse 48

यतं च मासं च सुरा च वेद्या पापद्डधिचोर्ये परदारसेवा। पतानि सत्त व्यसनानि सप्त नर सुघोर नरकं नयन्ति ॥ ९१९ ॥

Verse 49

वाञ्छा सन्ननसंगमे परगणे प्रीतिगुणे नख्रता वियायां व्यसनं स्वयोषिति रात्लोकापवादयम्। भक्तिः श्यलिनि राक्तिरात्मदमने ससभेखाक्तः खट । एते येषु वसान्ति निमरूगुणासेतभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ ४२ ॥

Verse 50

९६ घुधभूषणम् कराम यत्नः पुरुषेण कायो न किंचिदप्राप्यतमं कटानास् । कलाप्रकषोदुद्पेन दाम्भोरनर्ध्यम।सादितमुत्तमाङ्कम् ।॥ ४३॥

Verse 51

दामेरयाज्नुपतिर्धनङय ति यतिः सङ्गार्सृतो छाटनाव् विप्रो ऽनध्ययनाच्कु> कूतनयाच्छीरुं खरोपासनात् । भेतरी चाप्रणयाल्सम्द्धिरनयास्स्नेहः प्रवासाश्रयात् खी गभांदनवेक्षणादपि कृभिस्त्यागावमानाद्धनम् ॥ ४४ ॥

Verse 52

उचितमनुचितं वा कुर्वता कायजातम् परिणतिरवधायां यत्नतः पण्डितेन । अतिरभसकृतानां कमणामाविपत्ते- भेवति हृद यदाहे शल्यतुल्यो िपाकः ॥ ४५॥

Verse 53

विपदि पयमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युपि विक्रमः । यद्ासि चाभिरतिव्यसन श्रतो प्रकृतिसेद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ ५६ ॥

Verse 54

यदिच्छासे वदीकतुं जगदेकेन कमणा । परापवाद्सस्यैश्च चरन्तीं गां निवारय ॥ ४७ ॥

Verse 55

अष्िविकमीतिचृर्पातिमन्ती खणवरम॒ वक्रितग्रीवः ॥ यत्र खला प्रबलास्तत्र कथ सज्जनावसरः ॥ ४८ ॥

Verse 56

राजा सपत्तिहीनोपि सेव्यः सेवागुणान्वितः । भवत्यजीवनं तस्मात्फटं कालान्तरादपि ॥ ४९॥

Verse 57

मितं स्वस्थतया रिव नयबेटुष्धं धनेरीश्वरं कार्येण दिजमाद्रेण युवतिं प्रेम्णातितीर्व स्तवेः। बन्धुं च क्षमया गुं प्रणातिभिभूर्खं कथाभिश्चुधं वियाभी राक्षिकं रसेन सकं इङिन कु यादशम् ॥ ५० ॥

Verse 58

अर्थौ छाधवमुच्छ़ितो नियतनं कामातुरो खाज्छनम् लुन्धो ऽकीतिमसङ्करः परिभवं दुष्टोम्यदोषे रतिम् । प्रफीणंनीतिः ९५५ निःस्वो वश्चनमुन्मना विकलतां शोातुरो भ्छानताम् दुवागमियतां दुरोदरवशः प्राप्रोति कष्टं म॒हः ॥ ५१॥

Verse 59

कीर्तिर्भमिभुजां रतिगुणवतां हारद्गनानां धरति- दम्पत्योः शिशवो गृहस्य कविता बुद्धेः प्रसादो गिराम् । विद्वांसः सद सोम्बुजानि सरसां सस्योन्लातिर्मीवृता- सुयान नगरस्य वारि सरितां स्वास्थां सतां मण्डनम् ॥५२॥

Verse 60

कापेण्येन यशः कधा णचयो दम्भन शस्यं क्षमा लोभेन प्रमदा हठेन जरया रूपं तमो ज्योत्स्नया । सेवाभेमहिमा मदेन विनयः स्नेहः प्रवासेस्तथा मानोनुबजनेन कम क्पटार्विया धनैगेच्छति ॥ ५३ ॥

Verse 61

भूख शान्तस्तपस्वी क्षितिपतिरटसो मत्सरी धर्मशीरो दुःस्थो मानी गशहस्थः प्रयुरतिकृपणः शास्विद्धमहीनः ¦ प्र्ञाहीनो नरेन्दः स च सचिववशो नास्तिकः राखद्श्ा वृद्धो रोगी दारिवः स च युवतिपति्पिंग्विडम्बप्रकारः ॥ ५४ ॥

Verse 62

छणां योवममर्थिनामनुगमो राज्ञः प्रतापः सताम् सभ्यं स्वल्षधनस्य सततिरसदत्तस्य वाग्डभ्बरः । आचार्स्य सरलता नयवतां स्थेय कुरुस्येक्यतां पुजाया धनमुक्नतेशंण चते शाभ्तेर्विवेको चयम् ॥५५॥

Verse 63

विद्वीम्संसषदिं पाक्षिकः परमतो मानी गहस्थो भ्ययी भिक्षर्भो गपरो यातिषसुमना सूखश्च फण्डित्यकुत् । निःस्वः कामयतेथ कुथ्याति पूषा वद्धो विवाहायतो वेदान्ती हतसाक्रियः किमपरं हास्यास्पद् भतटे ॥ ५६ ॥

Verse 64

छो छाभो शणिसंगमः किमपरं भ्राज्ञेतरेः सगतिः फा हानिः समयथ्य॒तिर्निषुणता का धमेतशत्रे रतिः! कैः शूरो विजतास्धेयः प्रियतमा कानुत्रतां किं धनम् विधा क सुखमप्रवासगमनं राज्ञः किमाज्ञा फम् ॥ ५७॥

Verse 65

९६ वुधभूषणभ उयोभिनं पुरूषासेंहमुपति लक्ष्मी - दृव प्रधानमिति काुरुषा वदक्ति। देवं विहाय कुरु पोरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोत्र दोषः ॥ ५८ ॥