Chapter 6

Section 1

राज व्यसनम् एवम् अमात्यः प्रतिकुर्वीत

rāja vyasanam evam amātyaḥ pratikurvīta

Section 2

प्राग् एव मरण आबाध भयाद् राज्ँनः प्रिय हित उपग्रहेण मास द्वि मास अन्तरं दर्शनं स्थापयेद् देश पीडा अपहम् अमित्र अपहम् आयुष्यं पुत्रीयं वा कर्म राजा साधयति इत्य् अपदेशेन

prāg eva maraṇa ābādha bhayād rāj~naḥ priya hita upagraheṇa māsa dvi māsa antaraṃ darśanaṃ sthāpayed deśa pīḍā apaham amitra apaham āyuṣyaṃ putrīyaṃ vā karma rājā sādhayati ity apadeśena

Section 3

राज व्यञ्जनम् अरूप वेलायां प्रकृतीनां दर्शयेत् मित्र अमित्र दूतानां च

rāja vyañjanam arūpa velāyāṃ prakṛtīnāṃ darśayet mitra amitra dūtānāṃ ca

Section 4

तैश् च यथा उचितां संभाषाम् अमात्य मुखो गच्छेत्

taiś ca yathā ucitāṃ saṃbhāṣām amātya mukho gacchet

Section 5

दौवारिक अन्तर् वंशिक मुखश् च यथा उक्तं राज प्रणिधिम् अनुवर्तयेत्

dauvārika antar vaṃśika mukhaś ca yathā uktaṃ rāja praṇidhim anuvartayet

Section 6

अपकारिषु च हेडं प्रसादं वा प्रकृति कान्तं दर्शयेत् प्रसादम् एवौपकारिषु

apakāriṣu ca heḍaṃ prasādaṃ vā prakṛti kāntaṃ darśayet prasādam evaupakāriṣu

Section 7

आप्त पुरुष अधिष्ठितौ दुर्ग प्रत्यन्तस्थौ वा कोश दण्डाव् एकस्थौ कारयेत् कुल्य कुमार मुख्यांश् चान्य अपदेशेन

āpta puruṣa adhiṣṭhitau durga pratyantasthau vā kośa daṇḍāv ekasthau kārayet kulya kumāra mukhyāṃś cānya apadeśena

Section 8

यश् च मुख्यः पक्षवान् दुर्ग अटवीस्थो वा वैगुण्यं भजेत तम् उपग्राहयेत्

yaś ca mukhyaḥ pakṣavān durga aṭavīstho vā vaiguṇyaṃ bhajeta tam upagrāhayet

Section 9

बह्व् आबाधं वा यात्रां प्रेषयेत् मित्र कुलं वा

bahv ābādhaṃ vā yātrāṃ preṣayet mitra kulaṃ vā

Section 10

यस्माच् च सामन्ताद् आबाधं पश्येत् तम् उत्सव विवाह हस्ति बन्धन अश्व पण्य भूमि प्रदान अपदेशेनावग्राहयेत् स्व मित्रेण वा

yasmāc ca sāmantād ābādhaṃ paśyet tam utsava vivāha hasti bandhana aśva paṇya bhūmi pradāna apadeśenāvagrāhayet sva mitreṇa vā

Section 11

ततः संधिम् अदूष्यं कारयेत्

tataḥ saṃdhim adūṣyaṃ kārayet

Section 12

आटविक अमित्रैर् वा वैरं ग्राहयेत्

āṭavika amitrair vā vairaṃ grāhayet

Section 13

तत् कुलीनम् अपरुद्धं वा भूंय् एक देशेनौपग्राहयेत्

tat kulīnam aparuddhaṃ vā bhūṃy eka deśenaupagrāhayet

Section 14

कुल्य कुमार मुख्य उपग्रहं कृत्वा वा कुमारम् अभिषिक्तम् एव दर्शयेत्

kulya kumāra mukhya upagrahaṃ kṛtvā vā kumāram abhiṣiktam eva darśayet

Section 15

दाण्ड कर्मिकवद् वा राज्य कण्टकान् उद्धृत्य राज्यं कारयेत्

dāṇḍa karmikavad vā rājya kaṇṭakān uddhṛtya rājyaṃ kārayet

Section 16

यदि वा कश्चिन् मुख्यः सामन्त आदीनाम् अन्यतमः कोपं भजेत तं एहि राजानं त्वा करिष्यामि इत्य् आवाहयित्वा घातयेत्

yadi vā kaścin mukhyaḥ sāmanta ādīnām anyatamaḥ kopaṃ bhajeta taṃ ehi rājānaṃ tvā kariṣyāmi ity āvāhayitvā ghātayet

Section 17

आपत् प्रतीकारेण वा साधयेत्

āpat pratīkāreṇa vā sādhayet

Section 18

युव राजे वा क्रमेण राज्य भारम् आरोप्य राज व्यसनं ख्यापयेत्

yuva rāje vā krameṇa rājya bhāram āropya rāja vyasanaṃ khyāpayet

Section 19

पर भूमौ राज व्यसने मित्रेणामित्र व्यञ्जनेन शत्रोः संधिम् अवस्थाप्यापगच्छेत्

para bhūmau rāja vyasane mitreṇāmitra vyañjanena śatroḥ saṃdhim avasthāpyāpagacchet

Section 20

सामन्त आदीनाम् अन्यतमं वाअस्य दुर्गे स्थापयित्वाअपगच्छेत्

sāmanta ādīnām anyatamaṃ vāasya durge sthāpayitvāapagacchet

Section 21

कुमारम् अभिषिच्य वा प्रतिव्यूहेत

kumāram abhiṣicya vā prativyūheta

Section 22

परेणाभियुक्तो वा यथा उक्तम् आपत् प्रतीकारं कुर्यात्

pareṇābhiyukto vā yathā uktam āpat pratīkāraṃ kuryāt

Section 23

एवम् एक ऐश्वर्यम् अमात्यः कारयेद् इति कौटिल्यः

evam eka aiśvaryam amātyaḥ kārayed iti kauṭilyaḥ

Section 24

नएवम् इति भारद्वाजः

naevam iti bhāradvājaḥ

Section 25

प्रम्रियमाणे वा राजन्य् अमात्यः कुल्य कुमार मुख्यान् परस्परं मुख्येषु वा विक्रमयेत्

pramriyamāṇe vā rājany amātyaḥ kulya kumāra mukhyān parasparaṃ mukhyeṣu vā vikramayet

Section 26

विक्रान्तं प्रकृति कोपेन घातयेत्

vikrāntaṃ prakṛti kopena ghātayet

Section 27

कुल्य कुमार मुख्यान् उपांशु दण्डेन वा साधयित्वा स्वयं राज्यं गृह्णीयात्

kulya kumāra mukhyān upāṃśu daṇḍena vā sādhayitvā svayaṃ rājyaṃ gṛhṇīyāt

Section 28

राज्य कारणाद्द् हि पिता पुत्रान् पुत्राश् च पितरम् अभिद्रुह्यन्ति किम् अङ्ग पुनर् अमात्य प्रकृतिर् ह्य् एक प्रग्रहो राज्यस्य

rājya kāraṇādd hi pitā putrān putrāś ca pitaram abhidruhyanti kim aṅga punar amātya prakṛtir hy eka pragraho rājyasya

Section 29

तत् स्वयम् उपस्थितं नावमन्येत

tat svayam upasthitaṃ nāvamanyeta

Section 30

स्वयम् आरूढा हि स्त्री त्यज्यमानाअभिशपति इति लोक प्रवादः KआZ०५ ६ ३१अब् कालश् च सकृद् अभ्येति यं नरं काल काङ्क्षिणम् KआZ०५ ६ ३१च्द् दुर्लभः स पुनस् तस्य कालः कर्म चिकीर्षतः

svayam ārūḍhā hi strī tyajyamānāabhiśapati iti loka pravādaḥ KāZ05 6 31ab kālaś ca sakṛd abhyeti yaṃ naraṃ kāla kāṅkṣiṇam KāZ05 6 31cd durlabhaḥ sa punas tasya kālaḥ karma cikīrṣataḥ

Section 32

प्रकृति कोपकम् अधर्मिष्ठम् अनैकान्तिकं चएतद् इति कौटिल्यः

prakṛti kopakam adharmiṣṭham anaikāntikaṃ caetad iti kauṭilyaḥ

Section 33

राज पुत्रम् आत्म संपन्नं राज्ये स्थापयेत्

rāja putram ātma saṃpannaṃ rājye sthāpayet

Section 34

संपन्न अभावेअव्यसनिनं कुमारं राज कन्यां गर्भिणीं देवीं वा पुरस् कृत्य महा मात्रान् संनिपात्य ब्रूयात् अयं वो निक्षेपः पितरम् अस्यावेक्षध्वं सत्त्व अभिजनम् आत्मनश् च ध्वज मात्रोअयं भवन्त एव स्वामिनः कथं वा क्रियताम् इति

saṃpanna abhāveavyasaninaṃ kumāraṃ rāja kanyāṃ garbhiṇīṃ devīṃ vā puras kṛtya mahā mātrān saṃnipātya brūyāt ayaṃ vo nikṣepaḥ pitaram asyāvekṣadhvaṃ sattva abhijanam ātmanaś ca dhvaja mātroayaṃ bhavanta eva svāminaḥ kathaṃ vā kriyatām iti

Section 35

तथा ब्रुवाणं योग पुरुषा ब्रूयुः कोअन्यो भवत् पुरोगाद् अस्माद् राज्ँनश् चातुर्वर्ण्यम् अर्हति पालयितुम् इति

tathā bruvāṇaṃ yoga puruṣā brūyuḥ koanyo bhavat purogād asmād rāj~naś cāturvarṇyam arhati pālayitum iti

Section 36

तथा इत्य् अमात्यः कुमारं राज कन्यां गर्भिणीं देवीं वाअधिकुर्वीत बन्धु संबन्धिनां मित्र अमित्र दूतानां च दर्शयेत्

tathā ity amātyaḥ kumāraṃ rāja kanyāṃ garbhiṇīṃ devīṃ vāadhikurvīta bandhu saṃbandhināṃ mitra amitra dūtānāṃ ca darśayet

Section 37

भक्त वेतन विशेषम् अमात्यानाम् आयुधीयानां च कारयेत् भूयश् चायं वृद्धः करिष्यति इति ब्रूयात्

bhakta vetana viśeṣam amātyānām āyudhīyānāṃ ca kārayet bhūyaś cāyaṃ vṛddhaḥ kariṣyati iti brūyāt

Section 38

एवं दुर्ग राष्ट्र मुख्यान् आभाषेत यथा अर्हं च मित्र अमित्र पक्षम्

evaṃ durga rāṣṭra mukhyān ābhāṣeta yathā arhaṃ ca mitra amitra pakṣam

Section 39

विनय कर्मणि च कुमारस्य प्रयतेत

vinaya karmaṇi ca kumārasya prayateta

Section 40

कन्यायां समान जातीयाद् अपत्यम् उत्पाद्य वाअभिषिञ्चेत्

kanyāyāṃ samāna jātīyād apatyam utpādya vāabhiṣiñcet

Section 41

मातुश् चित्त क्षोभ भयात् कुल्यम् अल्प सत्त्वं छात्रं च लक्षण्यम् उपनिदध्यात्

mātuś citta kṣobha bhayāt kulyam alpa sattvaṃ chātraṃ ca lakṣaṇyam upanidadhyāt

Section 42

ऋतौ चएनां रक्षेत्

ṛtau caenāṃ rakṣet

Section 43

न चाअत्म अर्थं कंचिद् उत्कृष्टम् उपभोगं कारयेत्

na cāatma arthaṃ kaṃcid utkṛṣṭam upabhogaṃ kārayet

Section 44

राज अर्थं तु यान वाहन आभरण वस्त्र स्त्री वेश्म परिवापान् कारयेत् KआZ०५ ६ ४५अब् यौवनस्थं च याचेत विश्रमं चित्त कारणात् KआZ०५ ६ ४५च्द् परित्यजेद् अतुष्यन्तं तुष्यन्तं चानुपालयेत् KआZ०५ ६ ४६अब् निवेद्य पुत्र रक्षा अर्थं गूढ सार परिग्रहान् KआZ०५ ६ ४६च्द् अरण्यं दीर्घ सत्त्रं वा सेवेताअरुच्यतां गतः KआZ०५ ६ ४७अब् मुख्यैर् अवगृहीतं वा राजानं तत् प्रिय आश्रितः KआZ०५ ६ ४७च्द् इतिहास पुराणाभ्यां बोधयेद् अर्थ शास्त्रवित् KआZ०५ ६ ४८अब् सिद्ध व्यञ्जन रूपो वा योगम् आस्थाय पार्थिवम् KआZ०५ ६ ४८च्द् लभेत लब्ध्वा दूष्येषु दाण्डकर्मिकम् आचरेत् E मण्डल योनिः षष्ठम् अधिकरणम् षण् णवतितमं प्रकरणं प्रकृति सम्पदह्

rāja arthaṃ tu yāna vāhana ābharaṇa vastra strī veśma parivāpān kārayet KāZ05 6 45ab yauvanasthaṃ ca yāceta viśramaṃ citta kāraṇāt KāZ05 6 45cd parityajed atuṣyantaṃ tuṣyantaṃ cānupālayet KāZ05 6 46ab nivedya putra rakṣā arthaṃ gūḍha sāra parigrahān KāZ05 6 46cd araṇyaṃ dīrgha sattraṃ vā sevetāarucyatāṃ gataḥ KāZ05 6 47ab mukhyair avagṛhītaṃ vā rājānaṃ tat priya āśritaḥ KāZ05 6 47cd itihāsa purāṇābhyāṃ bodhayed artha śāstravit KāZ05 6 48ab siddha vyañjana rūpo vā yogam āsthāya pārthivam KāZ05 6 48cd labheta labdhvā dūṣyeṣu dāṇḍakarmikam ācaret E maṇḍala yoniḥ ṣaṣṭham adhikaraṇam ṣaṇ ṇavatitamaṃ prakaraṇaṃ prakṛti sampadah