Chapter 1

Section 1

मनुष्याणां वृत्तिर् अर्थः मनुष्यवती भूमिर् इत्य् अर्थः

manuṣyāṇāṃ vṛttir arthaḥ manuṣyavatī bhūmir ity arthaḥ

Section 2

तस्याः पृथिव्या लाभ पालन उपायः शास्त्रम् अर्थ शास्त्रम् इति

tasyāḥ pṛthivyā lābha pālana upāyaḥ śāstram artha śāstram iti

Section 3

तद् द्वात्रिंशद् युक्ति युक्तं अधिकरणम् विधानम् योगः पद अर्थः हेत्व् अर्थः उद्देशः निर्देशः उपदेशः अपदेशः अतिदेशः प्रदेशः उपमानम् अर्थ आपत्तिः संशयः प्रसङ्गः विपर्ययः वाक्य शेषः अनुमतम् व्याख्यानम् निर्वचनम् निदर्शनम् अपवर्गः स्व संज्ँना पूर्व पक्षः उत्तर पक्षः एक अन्तः अनागत अवेक्षणम् अतिक्रान्त अवेक्षणम् नियोगः विकल्पः समुच्चयः ऊह्यम् इति

tad dvātriṃśad yukti yuktaṃ adhikaraṇam vidhānam yogaḥ pada arthaḥ hetv arthaḥ uddeśaḥ nirdeśaḥ upadeśaḥ apadeśaḥ atideśaḥ pradeśaḥ upamānam artha āpattiḥ saṃśayaḥ prasaṅgaḥ viparyayaḥ vākya śeṣaḥ anumatam vyākhyānam nirvacanam nidarśanam apavargaḥ sva saṃj~nā pūrva pakṣaḥ uttara pakṣaḥ eka antaḥ anāgata avekṣaṇam atikrānta avekṣaṇam niyogaḥ vikalpaḥ samuccayaḥ ūhyam iti

Section 4

यम् अर्थम् अधिकृत्यौच्यते तद् अधिकरणम्

yam artham adhikṛtyaucyate tad adhikaraṇam

Section 5

पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्य् अर्थ शास्त्राणि पूर्व आचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस् तानि संहृत्यएकम् इदम् अर्थ शास्त्रं कृतम् इति

pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty artha śāstrāṇi pūrva ācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṃhṛtyaekam idam artha śāstraṃ kṛtam iti

Section 6

शास्त्रस्य प्रकरण अनुपूर्वी विधानम्

śāstrasya prakaraṇa anupūrvī vidhānam

Section 7

विद्या समुद्देशः वृद्ध सम्योगः इन्द्रिय जयः अमात्य उत्पत्तिः इत्य् एवं आदिकम् इति

vidyā samuddeśaḥ vṛddha samyogaḥ indriya jayaḥ amātya utpattiḥ ity evaṃ ādikam iti

Section 8

वाक्य योजना योगः

vākya yojanā yogaḥ

Section 9

चतुर् वर्ण आश्रमो लोकः इति

catur varṇa āśramo lokaḥ iti

Section 10

पद अवधिकः पद अर्थः

pada avadhikaḥ pada arthaḥ

Section 11

मूल हर इति पदम्

mūla hara iti padam

Section 12

यः पितृ पैतामहम् अर्थम् अन्यायेन भक्षयति स मूल हरः इत्य् अर्थः

yaḥ pitṛ paitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūla haraḥ ity arthaḥ

Section 13

हेतुर् अर्थ साधको हेत्व् अर्थः

hetur artha sādhako hetv arthaḥ

Section 14

अर्थ मूलौ हि धर्म कामौ इति

artha mūlau hi dharma kāmau iti

Section 15

समास वाक्यम् उद्देशः

samāsa vākyam uddeśaḥ

Section 16

विद्या विनय हेतुर् इन्द्रिय जयः इति

vidyā vinaya hetur indriya jayaḥ iti

Section 17

व्यास वाक्यं निर्देशः

vyāsa vākyaṃ nirdeśaḥ

Section 18

कर्ण त्वग् अक्षि जिह्वा घ्राण इन्द्रियाणां शब्द स्पर्श रूप रस गन्धेष्व् अविप्रतिपत्तिर् इन्द्रिय जयः इति

karṇa tvag akṣi jihvā ghrāṇa indriyāṇāṃ śabda sparśa rūpa rasa gandheṣv avipratipattir indriya jayaḥ iti

Section 19

एवं वर्तितव्यम् इत्य् उपदेशः

evaṃ vartitavyam ity upadeśaḥ

Section 20

धर्म अर्थ विरोधेन कामं सेवेत न निह्सुखः स्यात् इति

dharma artha virodhena kāmaṃ seveta na nihsukhaḥ syāt iti

Section 21

एवम् असाव् आहैत्य् अपदेशः

evam asāv āhaity apadeśaḥ

Section 22

मन्त्रि परिषदं द्वादश अमात्यान् कुर्वीतैति मानवाः षोडशैति बार्हस्पत्याः विंशतिम् इत्य् औशनसाः यथा सामर्थ्यम् इति कौटिल्यः इति

mantri pariṣadaṃ dvādaśa amātyān kurvītaiti mānavāḥ ṣoḍaśaiti bārhaspatyāḥ viṃśatim ity auśanasāḥ yathā sāmarthyam iti kauṭilyaḥ iti

Section 23

उक्तेन साधनम् अतिदेशः

uktena sādhanam atideśaḥ

Section 24

दत्तस्याप्रदानम् ऋण आदानेन व्याख्यातम् इति

dattasyāpradānam ṛṇa ādānena vyākhyātam iti

Section 25

वक्तव्येन साधनं प्रदेशः

vaktavyena sādhanaṃ pradeśaḥ

Section 26

साम दान भेद दण्डैर् वा यथाआपत्सु व्याख्यास्यामः इति

sāma dāna bheda daṇḍair vā yathāāpatsu vyākhyāsyāmaḥ iti

Section 27

दृष्टेनादृष्टस्य साधनम् उपमानम्

dṛṣṭenādṛṣṭasya sādhanam upamānam

Section 28

निवृत्त परिहारान् पिताइवानुगृह्णीयात् इति

nivṛtta parihārān pitāivānugṛhṇīyāt iti

Section 29

यद् अनुक्तम् अर्थाद् आपद्यते साअर्थ आपत्तिः

yad anuktam arthād āpadyate sāartha āpattiḥ

Section 30

लोक यात्राविद् राजानम् आत्म द्रव्य प्रकृति सम्पन्नं प्रिय हित द्वारेणाअश्रयेत

loka yātrāvid rājānam ātma dravya prakṛti sampannaṃ priya hita dvāreṇāaśrayeta

Section 31

नाप्रिय हित द्वारेणाअश्रयेत इत्य् अर्थाद् आपन्नं भवतीति

nāpriya hita dvāreṇāaśrayeta ity arthād āpannaṃ bhavatīti

Section 32

उभयतो हेतुमान् अर्थः संशयः

ubhayato hetumān arthaḥ saṃśayaḥ

Section 33

क्षीण लुब्ध प्रकृतिम् अपचरित प्रकृतिं वा इति

kṣīṇa lubdha prakṛtim apacarita prakṛtiṃ vā iti

Section 34

प्रकरण अन्तरेण समानोअर्थः प्रसङ्गः

prakaraṇa antareṇa samānoarthaḥ prasaṅgaḥ

Section 35

कृषि कर्म प्रदिष्टायां भूमौ इति समानं पूर्वेण इति

kṛṣi karma pradiṣṭāyāṃ bhūmau iti samānaṃ pūrveṇa iti

Section 36

प्रतिलोमेन साधनं विपर्ययः

pratilomena sādhanaṃ viparyayaḥ

Section 37

विपरीतम् अतुष्टस्य इति

viparītam atuṣṭasya iti

Section 38

येन वाक्यं समाप्यते स वाक्य शेषः

yena vākyaṃ samāpyate sa vākya śeṣaḥ

Section 39

छिन्न पक्षस्यैव राज्ँनश् चेष्टा नाशश् च इति

chinna pakṣasyaiva rāj~naś ceṣṭā nāśaś ca iti

Section 40

तत्र शकुनेः इति वाक्य शेषः

tatra śakuneḥ iti vākya śeṣaḥ

Section 41

पर वाक्यम् अप्रतिषिद्धम् अनुमतम्

para vākyam apratiṣiddham anumatam

Section 42

पक्षाव् उरस्यं प्रतिग्रह इत्य् औशनसो व्यूह विभागः इति

pakṣāv urasyaṃ pratigraha ity auśanaso vyūha vibhāgaḥ iti

Section 43

अतिशय वर्णना व्याख्यानम्

atiśaya varṇanā vyākhyānam

Section 44

विशेषतश् च संघानां संघ धर्मिणां च राज कुलानां द्यूत निमित्तो भेदस् तन् निमित्तो विनाश इत्य् असत् प्रग्रहः पापिष्ठतमो व्यसनानां तन्त्र दौर्बल्यात् इति

viśeṣataś ca saṃghānāṃ saṃgha dharmiṇāṃ ca rāja kulānāṃ dyūta nimitto bhedas tan nimitto vināśa ity asat pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra daurbalyāt iti

Section 45

गुणतः शब्द निष्पत्तिर् निर्वचनम्

guṇataḥ śabda niṣpattir nirvacanam

Section 46

व्यस्यत्य् एनं श्रेयस इति व्यसनम् इति

vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam iti

Section 47

दृष्ट अन्तो दृष्ट अन्त युक्तो निदर्शनम्

dṛṣṭa anto dṛṣṭa anta yukto nidarśanam

Section 48

विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पाद युद्धम् इव अभ्युपैति इति

vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pāda yuddham iva abhyupaiti iti

Section 49

अभिप्लुत व्यपकर्षणम् अपवर्गः

abhipluta vyapakarṣaṇam apavargaḥ

Section 50

नित्यम् आसन्नम् अरि बलं वासयेद् अन्यत्राभ्यन्तर कोप शङ्कायाः इति

nityam āsannam ari balaṃ vāsayed anyatrābhyantara kopa śaṅkāyāḥ iti

Section 51

परैर् असमितः शब्दः स्व संज्ँना

parair asamitaḥ śabdaḥ sva saṃj~nā

Section 52

प्रथमा प्रकृतिः तस्य भूम्य् अनन्तरा द्वितीया भूम्य् एक अन्तरा तृतीया इति

prathamā prakṛtiḥ tasya bhūmy anantarā dvitīyā bhūmy eka antarā tṛtīyā iti

Section 53

प्रतिषेद्धव्यं वाक्यं पूर्व पक्षः

pratiṣeddhavyaṃ vākyaṃ pūrva pakṣaḥ

Section 54

स्वाम्य् अमात्य व्यसनयोर् अमात्य व्यसनं गरीयः इति

svāmy amātya vyasanayor amātya vyasanaṃ garīyaḥ iti

Section 55

तस्य निर्णयन वाक्यम् उत्तर पक्षः

tasya nirṇayana vākyam uttara pakṣaḥ

Section 56

तद् आयत्तत्वात् तत् कूट स्थानीयो हि स्वामी इति

tad āyattatvāt tat kūṭa sthānīyo hi svāmī iti

Section 57

सर्वत्र आयत्तम् एक अन्तः

sarvatra āyattam eka antaḥ

Section 58

तस्माद् उत्थानम् आत्मनः कुर्वीत इति

tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta iti

Section 59

पश्चाद् एवं विहितम् इत्य् अनागत अवेक्षणम्

paścād evaṃ vihitam ity anāgata avekṣaṇam

Section 60

तुला प्रतिमानं पौतव अध्यक्षे वक्ष्यामः इति

tulā pratimānaṃ pautava adhyakṣe vakṣyāmaḥ iti

Section 61

पुरस्ताद् एवं विहितम् इत्य् अतिक्रान्त अवेष्कणम्

purastād evaṃ vihitam ity atikrānta aveṣkaṇam

Section 62

अमात्य सम्पद् उक्ता पुरस्तात् इति

amātya sampad uktā purastāt iti

Section 63

एवं नान्यथाइति नियोगः

evaṃ nānyathāiti niyogaḥ

Section 64

तस्माद् धर्म्यम् अर्थ्यं चास्यौपदिशेत् नाधर्म्यम् अनर्थय्म् च इति

tasmād dharmyam arthyaṃ cāsyaupadiśet nādharmyam anarthaym ca iti

Section 65

अनेन वाअनेन वाइति विकल्पः

anena vāanena vāiti vikalpaḥ

Section 66

दुहितरो वा धर्मिष्ठेषु विवाहेषु जाताः इति

duhitaro vā dharmiṣṭheṣu vivāheṣu jātāḥ iti

Section 67

अनेन चानेन चैति समुच्चयः

anena cānena caiti samuccayaḥ

Section 68

स्वयंजातः पितुर् बन्धूनां च दायादः इति

svayaṃjātaḥ pitur bandhūnāṃ ca dāyādaḥ iti

Section 69

अनुक्त करणम् ऊह्यम्

anukta karaṇam ūhyam

Section 70

यथा च दाता प्रतिग्रहीता च नौपहतौ स्यातां तथाअनुशयं कुशलाः कल्पयेयुः इति KआZ१५ १ ७१अब् एवं शास्त्रम् इदं युक्तम् एताभिस् तन्त्र युक्तिभिः KआZ१५ १ ७१च्द् अवाप्तौ पालने चौक्तं लोकस्यास्य परस्य च KआZ१५ १ ७२अब् धर्मम् अर्थं च कामं च प्रवर्तयति पाति च KआZ१५ १ ७२च्द् अधर्म अनर्थ विद्वेषान् इदं शास्त्रं निहन्ति च KआZ१५ १ ७३अब् येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्द राज गता च भूः KआZ१५ १ ७३च्द् अमर्षेणौद्धृतान्य् आशु तेन शास्त्रम् इदं कृतम् EEE Eन्द् ओफ़् थे आर्थशास्त्र

yathā ca dātā pratigrahītā ca naupahatau syātāṃ tathāanuśayaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ iti KāZ15 1 71ab evaṃ śāstram idaṃ yuktam etābhis tantra yuktibhiḥ KāZ15 1 71cd avāptau pālane cauktaṃ lokasyāsya parasya ca KāZ15 1 72ab dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca pravartayati pāti ca KāZ15 1 72cd adharma anartha vidveṣān idaṃ śāstraṃ nihanti ca KāZ15 1 73ab yena śāstraṃ ca śastraṃ ca nanda rāja gatā ca bhūḥ KāZ15 1 73cd amarṣeṇauddhṛtāny āśu tena śāstram idaṃ kṛtam EEE End of the ārthaśāstra