शब्दकोश (स्थूलवाचन) Shabdakosh (Dictionary) - Supplementary Reading

शाळेच्या मधल्या सुट्टीत नेहा आणि सायली गप्पा मारत असतात. नेहाला वाटते की 'स्वातंत्र्यदिन' आणि 'प्रजासत्ताक दिन' या शब्दांतला 'दिन' म्हणजे 'दिवस'. पण मागच्या धड्यात शिक्षिकांनी हाच शब्द 'गरीब' असा अर्थ सांगितला होता, असे तिला आठवते. सायली तिला पुस्तकात दोन्ही शब्द नीट बघायला सांगते आणि तेव्हा त्यांच्या लक्षात येते की हे दोन वेगळे शब्द आहेत - 'दिन' (व्रस्व 'दि') म्हणजे दिवस आणि 'दीन' (दीर्घ 'दी') म्हणजे गरीब. लिहिण्यातल्या एका छोट्याशा फरकामुळे अर्थात केवढा मोठा फरक पडतो, हे पाहून दोघींना आश्चर्य वाटते.

During the school's mid-recess, two friends, Neha and Sayali, have a conversation. Neha thinks the word 'din' in 'Swatantrya Din' and 'Prajasattak Din' means 'day', but recalls that in an earlier lesson their teacher had used the same-sounding word to mean 'poor'. Sayali asks her to look at both words carefully in the book, and they realise that 'deen' (with a long 'dee') means 'poor', while 'din' (with a short 'di') means 'day'. Though the letters look similar at first glance, this small difference in spelling changes the meaning entirely, which amuses both girls.

पाठात पुढे शब्दकोश म्हणजे काय हे सांगितले आहे. ज्या अक्षराने किंवा अक्षरसमूहाने एखादी वस्तू, विचार, कल्पना, भाव, गुण किंवा क्रिया यांचा अर्थ व्यक्त होतो, त्याला 'शब्द' म्हणतात. 'कोश' म्हणजे संग्रह, म्हणून 'शब्दकोश' म्हणजे शब्दांचा संग्रह. पण मर्यादित क्षेत्रातल्या शब्दांच्या छोट्या संग्रहाला 'शब्दसंग्रह' (Glossary) म्हणतात, तर भाषेतील जवळजवळ सर्व शब्दांचा पद्धतशीर संग्रह असतो त्याला खरा 'शब्दकोश' (Dictionary) म्हणतात.

The lesson then defines the concept of a dictionary. A letter or group of letters that expresses the meaning of an object, thought, idea, feeling, quality or action is called a 'word' (shabd). 'Kosh' means 'collection', so literally 'shabdakosh' means 'a collection of words'. However, in developed languages there is a distinction: a limited collection of words from a specific field is called a 'glossary', while a systematically arranged collection of nearly all the words of a language is a true 'dictionary'.

पाठात शब्दकोश शिकवण्याची सहा उद्दिष्टे सांगितली आहेत - प्रत्येक शब्दाला विशिष्ट अर्थ असतो हे कळणे, शब्दाचा योग्य अर्थ माहीत करून घेण्याची सवय लागणे, शब्दाच्या अर्थाच्या छटा समजणे, 'शब्दकोश' ही संकल्पना समजणे, त्याची गरज व महत्त्व कळणे आणि शब्दकोश हाताळता येणे. तसेच शब्दकोशात शब्दांचा संग्रह, प्रमाण उच्चार, व्युत्पत्ती (शब्द कुठून आला), समानार्थी शब्द, संदर्भानुसार बदलणारे अर्थ आणि अर्थ स्पष्ट करणारे वर्णन किंवा चित्र, असे सगळे असते.

The lesson lists six objectives of learning to use a dictionary: understanding that every word has a specific meaning, developing the habit of finding out the correct meaning of a word, understanding shades of meaning, grasping the concept of a dictionary, recognising its need and importance, and being able to handle a dictionary. It also explains what a dictionary contains: a collection of words, standard pronunciations, etymology, synonyms, context-based shades of meaning, illustrative descriptions or pictures, and references from well-known authors' works.

शब्दकोशात शब्द शोधताना 'अकारविल्हे' म्हणजे 'अ' पासून सुरू होणारा क्रम महत्त्वाचा असतो. पाठात वि. भा. नेमाडे यांच्या 'नव्या युगाचे गाणे' या कवितेतल्या एका ओळीचे उदाहरण देऊन 'अणूरेणूतुनि', 'प्रगटति', 'विज्ञान', 'प्रकाश', 'दिव्य' आणि 'क्रांती' हे सहा शब्द शब्दकोशात कसे शोधायचे, हे शिकवले आहे. सर्वांत आधी शब्दाला लागलेला प्रत्यय काढून मूळ शब्द शोधायचा असतो - जसे 'अणूरेणूतुनि' मधून 'तुनि' हा प्रत्यय काढून 'अणूरेणू' हा मूळ शब्द घ्यायचा, आणि 'प्रगटति' या क्रियापदाचा मूळ धातू 'प्रकट' शोधायचा. मग वर्णमालेच्या क्रमाने हे शब्द लावले जातात.

When looking up a word in a dictionary, the alphabetical ('akaravilhe') order starting from the vowel 'a' is essential. The lesson explains this method using a line from V. B. Nemade's poem 'Navya Yugache Gane' as an example, showing how to look up six words from that line: 'anurenutuni', 'pragatati', 'vidnyan', 'prakash', 'divya' and 'kranti'. First, one must strip away any suffixes or inflections to find the root word, and for verbs, find the root stem - for instance, removing the suffix '-tuni' from 'anurenutuni' gives the root word 'anurenu', and the verb 'pragatati' reduces to its root 'prakat'. The words are then arranged in alphabetical order (anurenu, kranti, divya, prakat, prakash, vidnyan). The lesson also notes that words beginning with a conjunct consonant come after simple vowel/consonant words in the sequence, and that 'ksha' and 'dnya' come after the last consonant 'la' in the Marathi alphabet.

शेवटी पाठ सांगतो की शब्दकोश पाहण्याची, हाताळण्याची सवय लागली की शब्दाचे अर्थ व मोल आपल्याला कळते आणि योग्य जागी योग्य शब्द वापरता येतो. उच्च प्राथमिक इयत्तेत असताना भाषिक समृद्धीसाठी शब्दकोशाचे महत्त्व जाणून घेणे उपयोगी ठरते, असे सांगून पाठ संपतो.

The lesson concludes by saying that once the habit of consulting and handling a dictionary is formed, one comes to appreciate the meaning and worth of words, and can use the right word in the right context. Since the dictionary is such an important tool on the journey towards apt and precise expression, it is fitting for upper-primary students to recognise its importance as part of their linguistic development.