व्युत्पत्ती कोश (स्थूलवाचन) Vyutpatti Kosh (Etymological Dictionary) - extra reading

घरातील कोपऱ्यात ठेवलेली एक जुनी सतार पाहून राधाला कुतूहल वाटते. आई सांगते की ती सतार पणजोबांना राजाकडून 'इनाम' म्हणून मिळाली होती. 'इनाम' या शब्दाचा अर्थ बक्षीस असे कळल्यावर राधाला आठवते की तिच्या वर्गमैत्रिणीचे आडनाव 'इनामदार' आहे, आणि मग हा शब्द नेमका कसा तयार झाला असेल, याची उत्सुकता तिला लागते.

Seeing an old sitar kept in a corner of the house, Radha grows curious. Her mother explains that the instrument was given to her great-grandfather as an 'inaam' (a gift) from a king. Once Radha learns that 'inaam' means a prize or reward, she remembers that her classmate's surname is 'Inamdar', and becomes curious about exactly how that word came to be formed.

आई घरातील व्युत्पत्ती कोश काढते आणि त्यात 'इनाम' शब्दाची नोंद दाखवते, तो मूळचा अरबी भाषेतील शब्द आहे हे कळते. नंतर '-दार' हा फारसी प्रत्यय स्वामित्व दाखवतो हे समजावले जाते, म्हणजे ज्याच्याकडे इनाम आहे तो 'इनामदार'. 'जबाबदार' या ओळखीच्या शब्दाशी तुलना करून राधाला हा अर्थ चटकन उमगतो.

Her mother takes out the family's etymological dictionary and shows the entry for 'inaam', revealing that it is originally an Arabic word. She then explains that the suffix '-daar' is Persian and denotes ownership, meaning 'inaamdaar' is one who holds a reward. Comparing it to the familiar word 'jababdaar' (responsible), Radha quickly grasps the meaning.

पुढे पाठात उलगडून सांगितले आहे की एखाद्या शब्दाचा उगम आणि त्याच्या अर्थामागील कहाणी जाणून घेणे यालाच व्युत्पत्ती म्हणतात, आणि हजारो शब्दांच्या अशा कहाण्या एकत्र गोळा केल्या की तयार होतो व्युत्पत्ती कोश. भाषा ही स्थिर नसून सतत रूप पालटत जाणारी गोष्ट आहे, आणि हे रूपांतर नेमके कोणत्या मार्गाने घडले हे उलगडणारे हत्यार म्हणजेच हा कोश. एक साधे उदाहरण घेतल्यास, संस्कृतमधला 'अग्नि' शब्द टप्प्याटप्प्याने सुटसुटीत होत जाऊन मराठीत केवळ 'आग' असा उरला.

Following this conversation, the chapter explains that etymology means knowledge of a word's origin and meaning, and a collection of countless such word-histories is an etymological dictionary. Language keeps changing over time, and this dictionary is the tool for tracing the direction of those changes. For instance, the Sanskrit word 'agni' simplified through Prakrit to eventually become 'aag' in Marathi.

पाठात 'दिवाळी' या शब्दाचे उदाहरण देऊन दाखवले आहे की तो मूळ संस्कृत 'दीपावलि' या शब्दापासून, प्राकृतातील 'दिवाली' या रूपातून आजच्या मराठी रूपात आला. कोशात शब्दाची जात (नाम, प्रत्यय इ.), लिंग आणि कोणत्या भाषेतून तो आला हे लघुरूपांत (सं., प्रा., हिं. इ.) दिलेले असते, ती कशी वाचायची हे या भागात समजावले आहे.

Using the word 'Diwali' as an example, the chapter shows how it travelled from the original Sanskrit 'Deepavali', through the Prakrit form 'Divali', into today's Marathi form. It explains how a dictionary entry marks a word's grammatical category, gender, and the language it descended from using abbreviations (Skt., Prakrit, Hindi, etc.), and how to read these markers.

पाठाच्या अखेरीस मराठी भाषेतील या कोशाच्या घडणीची पार्श्वभूमी नमूद केली आहे. १९३८ मध्ये मुंबईत झालेल्या एका मोठ्या साहित्य-संमेलनात, स्वातंत्र्यवीर सावरकर त्या संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषवत असताना, असा एक कोश उभारण्याचा निर्णय घेतला गेला. कृ. पां. कुलकर्णी यांच्यावर हे शिवधनुष्य पेलण्याची जबाबदारी दिली गेली, आणि योग्य आर्थिक पाठबळ मिळाल्यामुळे १९४६ मध्ये या कोशाची पहिली आवृत्ती वाचकांसमोर आली.

At the end of the chapter, the history of the creation of the Marathi etymological dictionary is given. At the 1938 literary conference held in Mumbai, presided over by Savarkar, a resolution was passed to compile such a dictionary. The task was entrusted to K. P. Kulkarni, and with financial support, the dictionary was first published in 1946.